Ավարայրից մինչև Շուշի. արդյո՞ք կրկին կգա հայ ժողովրդի հաղթանակների մայիսը

Գարուն է՝ բնության զարթոնքի, նորացման և հույսի ժամանակը։ Օրեցօր մոտենում է մայիսը՝ ամիս, որը հայ ժողովրդի պատմական հիշողության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում։ Տասնամյակներ և նույնիսկ հարյուրամյակներ շարունակ այն ընկալվել է ոչ միայն որպես օրացուցային ամսաթիվ, այլ որպես հայ ժողովրդի ուժի, տոկունության և հաղթանակների խորհրդանիշ։

Սակայն այսօր այդ խորհրդանշական պատկերն գնալով ավելի հաճախ է առաջացնում տագնապալի հարց. կկարողանա՞ արդյոք հայ ազգը վերստին ապրել իր հաղթանակների մայիսը, թե՞ այն կմնա լոկ անցյալի մասին հիշողություն։

Հայ ժողովրդի պատմությունը ոչ միայն տառապանքների ու փորձությունների, այլև մեծ հաղթանակների, հոգևոր ամրության և ամենածանր աղետներից հետո վերածնվելու կարողության տարեգրություն է։ Հազարամյակների ընթացքում հայ ազգը բազմիցս կանգնել է բնաջնջման վտանգի առջև, սակայն ամեն անգամ ուժ է գտել իր մեջ ոչ միայն դիմակայելու, այլև հաղթանակ տանելու՝ քաղաքական, ռազմական կամ հոգևոր ոլորտում։ Հենց այդ պատճառով հայ ժողովրդի ապագայի հարցն անխուսափելիորեն կապված է պատմական հիշողության պահպանման և սեփական ուժի գիտակցման հետ։

Այդ ուժի խորհրդանիշներից մեկը նորագույն պատմական ավանդույթում դարձել է հենց մայիս ամիսը։ Հայ ազգային գիտակցության մեջ այն կապված է հաղթանակների մի ողջ շղթայի հետ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի բախտորոշ նշանակություն։ 1918 թվականի մայիսը նշանավորվեց Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերով, երբ Ցեղասպանությունից հետո լիակատար ոչնչացման եզրին հայտնված հայ ժողովուրդը կարողացավ կանգնեցնել թշնամու գերազանցող ուժերի հարձակումը և պահպանել հայոց պետականության գոյությունը։ Այս իրադարձությունները դարձան ոչ միայն ռազմական հաղթանակ, այլև ազգային փրկության ակտ։

Մայիսյան հաղթական ավանդույթի մյուս կարևոր էջը Հայրենական մեծ պատերազմն էր։ Հարյուր հազարավոր հայեր մասնակցեցին նացիզմի դեմ պայքարին։ Ավելի քան վեց հարյուր հազար հայորդիներ մարտնչեցին ռազմաճակատներում, տասնյակ հազարավորները զոհվեցին՝ պաշտպանելով մարդկության ազատությունն ու ապագան։ Հայ ժողովուրդը աշխարհին տվեց ականավոր զորավարներ և հերոսներ, որոնց թվում էին մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանը, ծովակալ Հովհաննես Իսակովը, ավիացիայի մարշալ Սերգեյ Խուդյակովը և շատ ուրիշներ։ 1945 թվականի մայիսյան հաղթանակը դարձավ Խորհրդային Միության ժողովուրդների ընդհանուր հաղթանակը, և հայերն այդ գործում ներդրեցին իրենց զգալի ու արժանապատիվ ավանդը։

Նորագույն պատմության մեջ ևս մեկ խորհրդանշական ամսաթիվ դարձավ 1992 թվականի մայիսի 9-ը՝ Շուշիի ազատագրման օրը, որը շրջադարձային պահ եղավ Արցախյան առաջին պատերազմում։ Այս հաղթանակն ընկալվում էր որպես հայկական դիմադրության պատմական ավանդույթի շարունակություն և որպես ապացույց այն բանի, որ կամք ու միասնություն ունեցող ժողովուրդն ի վիճակի է պաշտպանել կյանքի և արժանապատվության իր իրավունքը։

Սակայն հայ ժողովրդի հաղթանակների մայիսյան ավանդույթն ունի շատ ավելի խոր արմատներ։ Դրա հոգևոր ակունքներից մեկը 451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտն է, երբ սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի առաջնորդությամբ հայոց զորքը դուրս եկավ Սասանյան Պարսկաստանի հզորության դեմ՝ պաշտպանելով հավատի և հոգևոր ազատության իր իրավունքը։ Ռազմական տեսանկյունից այս ճակատամարտը չբերեց անմիջական հաղթանակ, սակայն պատմական և բարոյական առումով այն դարձավ հայոց ոգու մեծագույն հաղթանակներից մեկը։ Հենց այս դիմադրության շնորհիվ հայերը կարողացան պահպանել իրենց կրոնական և մշակութային ինքնությունը։

Միջնադարյան պատմիչ Կորյունը, փոխանցելով Վարդան Մամիկոնյանի խոսքերը ճակատամարտից առաջ, գրել է հայ ժողովրդի հաղթանակների գլխավոր նախապայմանի՝ միասնության մասին։ Ըստ նրա վկայության՝ Վարդանը հիշեցնում էր իր զինակիցներին, որ հայերի ուժը նրանում է, որ նրանք «միաբան են ու համերաշխ»։ Այս խոսքերը, որոնք հնչել են մեկուկես հազարամյակ առաջ, արդիական են մնում նաև այսօր։ Պատմությունը նորից ու նորից հաստատում է՝ հայերը հաղթել են այն ժամանակ, երբ գործել են որպես մեկ միասնական ամբողջություն։

Սակայն այսօր մենք ավելի ու ավելի հաճախ ենք մեզ տագնապալի հարց տալիս՝ կպահպանվի՞ արդյոք հաղթանակների այս ավանդույթը։ Ի վիճակի՞ է արդյոք ժամանակակից Հայաստանը վերստին գտնել վստահությունը սեփական ուժերի հանդեպ և շարունակել ազգային ձեռքբերումների պատմական գիծը։

Լրջագույն խնդիրներից մեկը մնում է պատմական գիտակցության վիճակը։ Հայ հասարակության մեջ մինչ օրս ձևավորված չէ ազգային պատմական հիշողության ամբողջական և ներդաշնակ համակարգ։ Պատմության շատ էջեր ընկալվում են հատվածական, հաճախ էլ՝ աղավաղված։

Պատմական հիշողության այս հատվածականությունը մեծամասամբ գաղափարախոսական ճնշման երկարատև դարաշրջանների արդյունք է։ Եկեղեցական պատմագրությունը դարեր շարունակ հաճախ նսեմացրել է հայոց պատմության նախաքրիստոնեական շրջանի նշանակությունը։ Խորհրդային համակարգն իր հերթին ձգտում էր ազգային հիշողությունը ենթարկել ինտերնացիոնալիստական կաղապարներին։

Վերջին տարիներին այս գործընթացներին գումարվել է ևս մեկ տագնապալի գործոն՝ գործող իշխանության քաղաքականությունը՝ ի դեմս Նիկոլ Փաշինյանի, որն ավելի ու ավելի հաճախ ուղեկցվում է ազգային պատմության առանցքային էջերի վերանայման և աղավաղման փորձերով։ Հանրային խոսույթում ավելի նկատելի է դառնում ձգտումը՝ հայ ժողովրդի պատմական հաղթանակներն ու ձեռքբերումները ներկայացնել որպես երկրորդական կամ նույնիսկ խնդրահարույց ժառանգություն, որը «վերաիմաստավորման» կարիք ունի։ Իշխանությունների նման գործողություններն անխուսափելիորեն քայքայում են պատմական հաջորդականության հիմքերը և թուլացնում ազգային արժանապատվության զգացումը։

Բացի այդ, Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական ուղեգիծը գնալով ավելի ցայտուն կերպով ուղեկցվում է հասարակական պառակտման գործելաոճով։ Վերջին տարիների ներքին քաղաքականությունը կառուցվում է հայ հասարակության տարբեր խմբերի միմյանց հակադրելու վրա՝ «հին» և «նոր», «նախկին» և «ներկա», «բարենորոգիչներ» և «բարեփոխումների թշնամիներ», և որ ամենասարսափելին է՝ «ղարաբաղցի-հայաստանցի»։ Նման տրամաբանությունը անխուսափելիորեն հանգեցնում է ազգի ներսում փոխադարձ անվստահության և թշնամանքի աճի։ Լուրջ արտաքին մարտահրավերների առջև հասարակության համախմբման փոխարեն տարածվում է կասկածամտության և դիմակայության մթնոլորտ, երբ հասարակության մի հատվածը փաստացի լարվում է մյուսի դեմ։

Նման բաժանարար քաղաքականությունը ուղղակիորեն հակասում է այն պատմական դասերին, որոնք հայ ժողովուրդը քաղել է դարերի ընթացքում։ Ո՛չ Ավարայրը, ո՛չ Սարդարապատը, ո՛չ Շուշին հնարավոր չէին լինի ներքին պառակտման պայմաններում։ Այս բոլոր հաղթանակները իրականություն են դարձել միայն այն ժամանակ, երբ հայերը գործել են որպես մեկ միասնական ժողովուրդ՝ համախմբված ընդհանուր նպատակի և Հայրենիքի ճակատագրի համար ընդհանուր պատասխանատվության շուրջ։ Հաղթանակները երբեք պատահական չեն եկել. դրանք հասարակության բոլոր ուժերի մոբիլիզացիայի, քաղաքական կամքի և հոգևոր միասնության արդյունքն են եղել։

Ուստի հարցը, թե արդյոք կգա հայ ժողովրդի հաղթանակների նոր մայիսը, ի վերջո կախված է ոչ միայն արտաքին հանգամանքներից։ Այն կախված է պատմական հիշողությունը վերականգնելու, ազգային ինքնագիտակցությունն ամրապնդելու և նախնիների սխրանքների հանդեպ հարգանքը վերադարձնելու մեր իսկ ունակությունից։

Հաղթանակների մայիսը կարող է կրկին գալ։ Բայց դա հնարավոր կլինի միայն այն ժամանակ, երբ մենք ուժ գտնենք դուրս գալու ներքին թշնամանքի, քաղաքական մանիպուլյացիաների և արհեստականորեն պահպանվող պառակտման արատավոր շրջանից։ Միայն հաղթահարելով բաժանվածությունը և վերականգնելով ազգային միասնությունը՝ հայերը կկարողանան վերստին գտնել այն ուժը, որը դարեր շարունակ նրանց առաջնորդել է դեպի հաղթանակներ։

Եվ եթե այդ միասնությունը վերականգնվի, Կորյունի խոսքերն այն մասին, որ հայերը հաղթում էին այն ժամանակ, երբ «միաբան են ու համերաշխ», կրկին կստանան կենդանի իմաստ։ Այդժամ մայիսը կդառնա ոչ միայն փառահեղ անցյալի մասին հիշողությունների ամիս, այլև հայ ժողովրդի նոր հաղթանակների ժամանակը։