Պատերազմի, «խաղաղության» և պետականության խաչմերուկում
24TV-ի տաղավարում պահեստազորի գնդապետ, ռազմական փորձագետ Հայկ Նահապետյանի հետ քննարկման առանցքում էին Բաքվում կայացված դատավճիռները, տարածաշրջանային ուժային վերադասավորումները, մեծ տերությունների շահերը, ինչպես նաև Հայաստանի ներքաղաքական զարգացումները։
Բաքվի դատարանի կողմից Ռուբեն Վարդանյանի նկատմամբ 20 տարվա ազատազրկման վճիռը, ըստ փորձագետի, պետք է դիտարկել ոչ միայն իրավական, այլև քաղաքական հարթության մեջ։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հետևողականորեն ներկայացնում է արցախյան իրադարձությունները որպես «հակաահաբեկչական գործողություն»՝ ձևակերպում, որը փոխում է կալանավորվածների կարգավիճակի ընկալումը։ Այդ բառամթերքը, Նահապետյանի համոզմամբ, Բաքվին հնարավորություն է տալիս նրանց ներկայացնել ոչ թե որպես ռազմագերիներ, այլ որպես հանցագործներ՝ դրանից բխող բոլոր իրավաքաղաքական հետևանքներով։
Փորձագետը հատուկ ընդգծեց 2022 թվականի հոկտեմբերի 6-ի հայտարարության նշանակությունը, երբ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Պրահայում ընդունեց Արցախի՝ Ադրբեջանի կազմում գտնվելու սկզբունքը։ Նրա գնահատմամբ՝ այդ քայլը ստեղծեց նոր միջազգային միջավայր, որի շրջանակում Ադրբեջանը կարողացավ իր գործողությունները ներկայացնել որպես ներքին անվտանգության հարց։
Անդրադառնալով 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությանը՝ 2020 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի հրադադարի համաձայնագրին, Նահապետյանը նշեց, որ դրանից հետո երկրորդ լայնածավալ ռազմական գործողության մեկնարկը պահանջում էր հիմնավորում։ Նրա խոսքով՝ այդ հիմնավորումը ձևավորվեց քաղաքական որոշումների և իրավական ձևակերպումների համադրությամբ։
Զրույցում անդրադարձ եղավ նաև Միացյալ Նահանգների դերակատարությանը։ Փորձագետը հիշատակեց Միացյալ Նահանգների փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի տարածաշրջանային այցը՝ ընդգծելով Ադրբեջանի ռազմավարական կարևորությունը Վաշինգտոնի համար։ Նա հիշեցրեց նաև Միացյալ Նահանգների «Ազատության աջակցության ակտի» 907-րդ հոդվածը, որի սահմանափակումների վերացումը ճանապարհ բացեց Ադրբեջանի հետ ռազմատեխնիկական համագործակցության ընդլայնման համար։
Նահապետյանի համոզմամբ՝ միջազգային քաղաքականության մեջ իրավական բառապաշարը հաճախ դառնում է ուժի կիրառման հիմնավորման գործիք, իսկ «խաղաղություն» հասկացությունը կենսունակ է միայն այն դեպքում, երբ առկա է իրական և հավասարակշռված միջնորդություն։
Քննարկման ընթացքում բարձրացվեց նաև Հայաստանի կողմից հայտարարված ռազմական գնումների թեման։ Փորձագետը քննադատեց այդ գործընթացի հրապարակային ներկայացման ձևը՝ ընդգծելով, որ պաշտպանունակությունը չի սահմանափակվում թվերով և հայտարարություններով, այլ պահանջում է համակարգային կառավարման մշակույթ և ռազմավարական հստակություն։
Զրույցի եզրափակիչ հատվածում անդրադարձ կատարվեց եկեղեցի-պետություն հարաբերություններին։ Նահապետյանը շեշտեց, որ սահմանադրական կարգով եկեղեցին անջատ է պետությունից, և այդ սահմանագծի խախտումը կարող է խորացնել հասարակական բևեռացումը։ Նրա համոզմամբ՝ պետականության ամրությունը պայմանավորված է ոչ միայն արտաքին քաղաքական հաշվարկներով, այլև ներքին ինստիտուցիոնալ կայունությամբ։
Հանրային տրիբունալի եզրակացությունը
Հանրային Տրիբունալը, արձանագրելով ներկայացված փաստական և քաղաքական գնահատականները, հայտարարում է, որ Հայաստանի Հանրապետության գործող իշխանության վարած քաղաքականությունը, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ, հանգեցրել է պետության անվտանգային համակարգի էական թուլացման և գոյաբանական ռիսկերի բազմապատկման։
Տրիբունալը գտնում է, որ 2020 թվականից ի վեր ընդունված և իրականացված մի շարք քաղաքական որոշումներ կրել են համակարգային բնույթ և իրենց հետևանքով ստեղծել են ազգային անվտանգության սպառնալիքների նոր շղթա։ Արցախի կարգավիճակի վերաբերյալ արված հայտարարությունները, միջազգային հարթակներում ստանձնած պարտավորությունները և դրանց իրավաքաղաքական ձևակերպումները փաստացի սահմանափակել են Հայաստանի Հանրապետության սուբյեկտայնությունը և նվազեցրել պաշտպանական մանևրելու հնարավորությունները։
Հանրային Տրիբունալը արձանագրում է նաև, որ Սահմանադրությամբ ամրագրված պետականության հիմունքները՝ ներառյալ ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և ազգային անվտանգության ապահովման պարտականությունը, ենթակա են ոչ թե քաղաքական հայեցողության, այլ անշեղ պահպանման։ Այն քաղաքական գիծը, որի արդյունքում խաթարվել է ուժերի հավասարակշռությունը և թուլացել է պաշտպանունակությունը, հակասում է պետական իշխանության սահմանադրական պարտականությանը՝ ապահովել ժողովրդի անվտանգությունն ու պետության շարունակականությունը։
Տրիբունալը իրավաքաղաքական գնահատական է տալիս այն հանգամանքին, որ արտաքին քաղաքական որոշումների և հայտարարությունների միջոցով ձևավորված նոր իրավական միջավայրը փաստացի նպաստել է հակառակորդի գործողությունների լեգիտիմացմանը։ Այդ գործելակերպը, ըստ Տրիբունալի, պարունակում է պետական իշխանության լիազորությունների ոչ պատշաճ իրականացման հատկանիշներ և հանգեցրել է անվտանգային և գոյաբանական ռիսկերի աճի։
Սահմանադրության գերակայության սկզբունքը չի կարող ենթարկվել քաղաքական նպատակահարմարության։ Սահմանադրական կարգի հնարավոր խախտումները, ազգային անվտանգության համակարգի թուլացումը և պետականության հիմքերի խարխլումը ենթակա են իրավական և հանրային գնահատականի։
Պետական իշխանությունը պարտավոր է գործել բացառապես Սահմանադրության և ազգային շահի շրջանակներում։ Ցանկացած շեղում այդ շրջանակից դիտարկվում է որպես պատասխանատվության ենթակա գործողություն՝ քաղաքական և իրավական հետևանքներով։
Հանրային Տրիբունալը նաև հայտարարում է, որ պետական հանցագործությունների բոլոր հնարավոր դրսևորումները ենթակա են լիարժեք իրավական քննության։ Նիկոլ Փաշինյանը, նրա անօրինական հրահանգները կատարողները, տեղեկատվական դաշտում պետության դեմ գործած հանցագործությունները արդարացնողները, ինչպես նաև նրա թիկունքում կանգնած ստվերային ուժերը պետք է պատասխանատվության ենթարկվեն օրենքի ամբողջ խստությամբ։
