Ազգային աղետի ճանապարհային քարտեզը․ հազարավոր «տրամաբանական» որոշումների գինը
Աղետը երբեք չի գալիս մեկ գիշերում։ Այն չի իջնում երկնքից որպես կայծակ։ Այն կուտակվում է՝ հազարավոր փոքր որոշումների տեսքով, որոնցից յուրաքանչյուրը ընդունման պահին թվում է «ողջամիտ», «հարկադրված», «անխուսափելի»։
Մի բարեփոխում հետաձգվեց։
Մի փաստաթուղթ սառեցվեց։
Մի նախազգուշացում անտեսվեց։
Եվ այդպես՝ քայլ առ քայլ, մի պետություն, որն ուներ ռազմավարություն, բանակ, դաշնակիցներ և հնարավորությունների պատուհան, ինքն իրեն հասցրեց անդունդի եզրին։
Այս վերլուծության հիմքում քաղաքագետ Արթուր Խաչիկյանի դիտարկումներն են՝ ոչ թե տեսական աշխարհաքաղաքականության, այլ ազգային աղետի կոնկրետ մեխանիզմի մասին։
Ռազմավարություն, որը գոյություն ուներ
2018 թվականին պաշտպանության նախարար Վիգեն Սարգսյանի ղեկավարությամբ մշակվեց Հայաստանի ԶՈւ նորացման 2018–2024թթ. յոթամյա ծրագիրը։
Ծրագիրը նախատեսում էր․
- հրամանատարության և կառավարման միասնական համակարգ,
- բարձր ճշգրտության հրթիռային և հրետանային միջոցների զարգացում,
- հարվածային տեխնոլոգիաների արդիականացում,
- ռազմարդյունաբերության զարգացում՝ ներքին կարիքների առնվազն 25%-ի ապահովմամբ,
- պաշտպանության բյուջեի հասցնում ՀՆԱ-ի շուրջ 4%–ից բարձր մակարդակի։
Արտաքին վերլուծական կենտրոնները, այդ թվում Jamestown Foundation, արձանագրում էին, որ ծրագիրը նպատակ ուներ ստեղծելու ակտիվ զսպման համակարգ՝ հակառակորդին ոչ համաչափ վնաս հասցնելու կարողությամբ։
Հայաստանն ուներ պլան։ Ուներ փող։ Ուներ ժամանակ։ Բայց 2018-ի մայիսից հետո ծրագիրը փաստացի սառեցվեց։
Թանկարժեք կործանիչներ՝ առանց հրթիռների
2019-ին Երևանը պատվիրեց չորս Su-30SM կործանիչ։
Ինքնաթիռները Հայաստան հասան 2020-ին։ Սակայն դրանց համար կառավարվող հրթիռներ չգնվեցին։
Պաշտոնական հայտարարություններում խոսվում էր հաջող կիրառման մասին, բայց հետագայում պարզվեց՝ համապատասխան սպառազինություն պարզապես չկար։
Միևնույն ժամանակ, ըստ SIPRI տվյալների, 2020 թվականին Հայաստանի ռազմական ծախսերը հասել էին մոտ 635 միլիոն դոլարի։ 2019-ին ռազմական բյուջեն կազմում էր ՀՆԱ-ի մոտ 4.9%-ը։
Փող կար։ Բայց ռազմավարական առաջնահերթությունների և գնումների միջև կապը խզված էր։
Transparency International–ի պաշտպանական ոլորտի զեկույցներում Հայաստանը դասվում էր բարձր կոռուպցիոն ռիսկ ունեցող երկրների շարքում։ Պլանավորման և վերահսկողության մեխանիզմների բացակայությունը ստեղծում էր համակարգային խոցելիություն։
Բանակը՝ առանց տեխնոլոգիական հակազդման
2016 թվականի ապրիլյան պատերազմից հետո ակնհայտ էր դառնում դրոնների վճռորոշ դերը։ Սակայն մինչև 2020 թվականը Հայաստանը համակարգային ներդրում չարեց հարվածային ԱԹՍ-ների, ռադիոէլեկտրոնային պայքարի և հակադրոնային պաշտպանության մեջ։
Ըստ հրապարակային հայտարարությունների՝ գլխավոր շտաբի պետ Օնիկ Գասպարյանը 2020-ի հունիսին զգուշացրել էր թուրքական մասնակցության հավանականության մասին։ Նույն նախազգուշացումները փոխանցվում էին ԱԱԾ կողմից։
Բայց քաղաքական որոշումները չփոխվեցին։
Բանակցային գործընթացից դեպի հռետորաբանություն
2019-ի օգոստոսի 5-ին Ստեփանակերտում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց․
«Արցախը Հայաստան է և վերջ»։
Այդ հռետորաբանությունը միջազգային միջնորդների կողմից ընկալվեց որպես հեռացում Մադրիդյան սկզբունքներից։ Արդյունքում բանակցային գործընթացը սառեց։
Միևնույն ժամանակ, 2020-ի հոկտեմբերի 19-ին, ըստ հրապարակված տվյալների, ներկայացվեց հրադադարի առաջարկ, որով Շուշին մնում էր հայկական վերահսկողության տակ։ Առաջարկը մերժվեց։ Երեք շաբաթ անց ստորագրվեց ավելի ծանր պայմաններով համաձայնագիր։
Շուշի․ ռազմական շրջադարձի կետը
Շուշին ռազմավարական բարձունք էր՝ վերահսկելով Ստեփանակերտը։ Ադրբեջանական հատուկ ստորաբաժանումները շրջանցեցին հիմնական ուղղությունները և ներթափանցեցին անանցանելի համարվող հատվածներով։
Պաշտպանությունը չուներ միասնական հրամանատարություն, ամբողջական զորահավաք և բավարար պահեստազոր։ Քաղաքի անկումը դարձավ պատերազմի վճռորոշ պահը։
Հետպատերազմյան նարատիվը
Պատերազմից հետո իշխանական դիսկուրսը փոխվեց։ Արցախի ինքնորոշման պահանջից խոսքը տեղափոխվեց «նշաձողի իջեցման» անհրաժեշտության դաշտ։
Վարչապետը հայտարարեց․
«Մենք չենք կորցրել Լեռնային Ղարաբաղը, մենք գտել ենք Հայաստանի Հանրապետությունը»։
Վերլուծաբանները սա բնութագրեցին որպես պարտության վերաիմաստավորում՝ քաղաքական գոյատևման նպատակով։
Մինչ այդ 2018-ին նրա վարկանիշը մոտ 70% էր։ Մի քանի տարի անց այն զգալիորեն նվազեց։
Աղետի մեխանիզմը
Արթուր Խաչիկյանի եզրակացությունը պարզ է․
- չիրականացված նորացման ծրագիր,
- թանկ գնումներ՝ առանց մարտունակության,
- հետախուզական նախազգուշացումների անտեսում,
- լիակատար զորահավաքի բացակայություն,
- լիակատար զորահավաքի բացակայություն,
- պարտության քաղաքական վերաիմաստավորում։
Յուրաքանչյուր որոշում առանձին կարող էր թվալ «բարդ ընտրություն»։ Բայց միասին դրանք կազմեցին աղետի ճանապարհային քարտեզը։
Ստեփանակերտը դատարկվեց։ Շուշին անցավ ադրբեջանական վերահսկողության տակ։ Տասնյակ հազարավոր մարդիկ կորցրեցին տունը։
Հարցը մնում է բաց․ Հայաստանը դասեր կքաղի՞, թե՞ պատմությունը նորից կկրկնվի։
