Ինչպես հանձնվեց Արցախը․ կառավարվող հակամարտությունից մինչև դիվանագիտական ապամոնտաժում

Արցախի կորուստը դարձավ Հայաստանի նորագույն պատմության ամենադրամատիկ իրադարձություններից մեկը: Սակայն պատկերացումը, թե խոսքը բացառապես ռազմական պարտության կամ ողբերգական սխալների շղթայի մասին է, պարզունակ է դարձնում իրական պատկերը: Արցախը ոչ թե պարզապես կորսվեց, այլ հետևողականորեն դուրս բերվեց քաղաքական կոորդինատների այն համակարգից, որտեղ դեռ ուներ այս կամ այն ձևով գոյատևելու հնարավորություններ։ Դա ոչ թե ակնթարթային գործողություն էր, այլ տարիներով ձգված և դիվանագիտորեն ձևակերպված բազմափուլ գործընթաց։

2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո Արցախը ձևականորեն պահպանում էր սուբյեկտայնության տարրերը․ հայ բնակչության առկայություն, ինքնակառավարման մարմիններ և, ամենակարևորը, միջազգային ուշադրություն և ռուս խաղաղապահների գործոնը։ Ռազմական տեսանկյունից իրավիճակը ծանր էր, բայց քաղաքական տեսանկյունից՝ դեռևս ոչ վերջնական։ Ղարաբաղը դեռ հնարավորություն ուներ լինելու հետագա բանակցությունների, փոխզիջումների և միջազգային երաշխիքների առարկա։ Հենց այդ հնարավորությունն էլ վերացվեց։

Վճռորոշ պահ դարձավ 2022 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Պրահայում կայացած հանդիպումը, որն անցկացվեց Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի միջնորդությամբ և Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի ակտիվ մասնակցությամբ։ Այդ օրը Հայաստանը պաշտոնապես ամրագրեց Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության ճանաչումը 1991 թվականի սահմաններով: Այս որոշումն ուներ ոչ թե հռչակագրային, այլ հիմնարար բնույթ. այն նշանակում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը դադարում է գոյություն ունենալ որպես միջազգային խնդիր։

Սկզբունքորեն կարևոր է այն, որ պրահյան ձևաչափը բացառում էր Արցախի կարգավիճակի, բնակչության պաշտպանության մեխանիզմների և անվտանգության միջազգային երաշխիքների քննարկումը։ Այս ամենը գիտակցաբար դուրս մղվեց բանակցությունների շրջանակից։ Իրավական և քաղաքական տեսանկյունից Արցախը «զրոյացվեց»՝ վերածվելով Ադրբեջանի ներքին գործի։ Դրանից հետո Բաքվի ցանկացած գործողություն՝ ներառյալ Լաչինի միջանցքի շրջափակումը և հետագա ուժային լուծումը, դարձավ նոր դիվանագիտական ստատուս քվոյի տրամաբանական շարունակությունը։

Արտաքին ճնշումից բացի, զգալի էր նաև ներքին գործոնների դերը։ Հայաստանի քաղաքական և ռազմական վերնախավը դրսևորեց ինստիտուցիոնալ թուլություն։ Զինված ուժերը 2020 թվականի պատերազմից հետո բարոյալքված էին և մասնակիորեն կազմալուծված։ Հասարակական կարծիքը պառակտված էր, իսկ արմատական քայլերի դիմելու պատրաստակամությունը նվազում էր յուրաքանչյուր զիջման հետ մեկտեղ։ Այս ներքին հանգամանքները հող նախապատրաստեցին դիվանագիտական որոշումների համար, որոնք արտաքին դերակատարները կարող էին օգտագործել՝ հօգուտ իրենց։

Ընդ որում, կառուցվել էր չափազանց հարմար քաղաքական կոնստրուկցիա. հետևանքների ողջ պատասխանատվությունը նախապես բարդվում էր Ռուսաստանի վրա: Ռուս խաղաղապահները, որոնք գործում էին նախկին պայմանավորվածությունների հիման վրա, հայտնվում էին մի իրավիճակում, երբ նրանց մանդատը փաստացիորեն խարխլվում էր հենց Հայաստանի որոշումներով: Արևմտյան միջնորդները միևնույն ժամանակ պահպանում էին կողմնակի «խաղաղարարների» կերպարը՝ զերծ մնալով հումանիտար հետևանքների համար պատասխանատվությունից:

Արցախը պարզապես տարածք չէր, այլ ռազմավարական խոչընդոտ: Նրա գոյությունը խանգարում էր տարածաշրջանում ավելի լայնածավալ աշխարհաքաղաքական նախագծի իրականացմանը: Քանի դեռ Արցախի հարցը մնում էր չլուծված, Հայաստանը պահպանում էր օբյեկտիվ կախվածությունը Ռուսաստանից անվտանգության ոլորտում: Դա անհնար էր դարձնում Հայաստանի վերածումը հակառուսական հենակետի և սահմանափակում էր երկրի արմատական վերակողմնորոշման հնարավորությունները։

Այս տեսանկյունից Արցախը ոչ թե նպատակ էր, այլ՝ արգելք։ Դրա վերացումը ճանապարհ հարթեց հաջորդ փուլի՝ Հայաստանի՝ որպես պետության վերաֆորմատավորման համար։

Իշխանության փոխանցում, պատասխանատվության վերացում և արևմտյան ռազմավարություն․ Սերժ Սարգսյանից մինչև Նիկոլ Փաշինյան

 

Վերլուծելով վերջին տարիների իրադարձությունները՝ անհնար է անտեսել 2018 թվականի նախապատմությունը։ Հանրային խոսույթում տարածված «հին» և «նոր» իշխանությունների հակադրությունը մեծապես պատրանքային է։ Խոսքը ոչ թե համակարգի խզման, այլ ռազմավարական վեկտորի պահպանման պայմաններում կատարողների փոփոխության մասին էր։

Տարիներ շարունակ Սերժ Սարգսյանի կառավարությունը սերտ և բազմամակարդակ կապեր էր հաստատում արևմտյան կառույցների հետ։ Այդ կապերը դուրս էին գալիս պաշտոնական դիվանագիտության շրջանակներից։ Արևմտյան հիմնադրամները, ՀԿ-ները, խորհրդատվական խմբերն ու փորձագետները խորապես ինտեգրված էին Հայաստանի քաղաքական, դատական և մեդիա համակարգերում։ Ֆինանսական կախվածությունն ուղեկցվում էր քաղաքական պարտավորություններով, որոնք ժամանակի ընթացքում դառնում էին ավելի ու ավելի կոշտ։

2018 թվականին Սերժ Սարգսյանի և նրա շրջապատի համար իրավիճակը ծայրահեղ լարված էր։ Արևմուտքի ճնշումն անտեսելը հղի էր ոչ միայն ներքին ճգնաժամով, այլև իրական ռիսկերով՝ միջազգային մեկուսացումից մինչև արտասահմանյան ակտիվների հնարավոր կորուստ և առանցքային դեմքերի անձնական անվտանգությանն ուղղված սպառնալիք։ Միևնույն ժամանակ, ներքին մարտահրավերները կարող էին հանրային բողոքի ալիք բարձրացնել, որն ունակ էր խարխլել նախկին էլիտայի քաղաքական կայունությունը։

Այս պայմաններում Սարգսյանի առջև ծառացավ իշխանության փոխանցման ռազմավարության ընտրության հնարավորություն։ Առաջին տարբերակը՝ դիմադրություն արտաքին ճնշմանը և լիազորությունների փոխանցումը «իր» հետնորդին՝ Կարեն Կարապետյանին, պարունակում էր ազդեցության և կապիտալի պահպանման ռիսկեր։ Երկրորդը՝ իշխանության պահպանում հասարակական տրամադրություններին ուղղակի հակադրվելու միջոցով, կարող էր հանգեցնել ներքին փոթորկի և լեգիտիմության կորստի։ Երրորդ տարբերակը՝ կազմակերպել իշխանության փոխանցումը քաղաքական բեմականացման միջոցով՝ ձևականորեն ստեղծելով «հեղափոխության» պատկեր, բայց մնալով գործընթացի հետնաբեմում՝ նվազագույնի հասցնելով սեփական ռիսկերը։

Սերժ Սարգսյանն ընտրեց երրորդ ուղին։ Իշխանության եկավ Նիկոլ Փաշինյանը՝ կերպար, որը միաժամանակ բավարարում էր արտաքին սպասումները և մնում էր կառավարելի համակարգի ներսում։ Խորհրդարանական քվեարկության ձևական ընթացակարգերն ապահովեցին լեգիտիմության պատրանք, իսկ այդ գործընթացում առանցքային դեր խաղաց Արմեն Սարգսյանը, ով նախագահ էր նշանակվել Սարգսյանի նախաձեռնությամբ՝ չնայած Սահմանադրության տեսանկյունից նրա կարգավիճակի վիճահարույց լինելուն (Բրիտանիայի քաղաքացիության առկայությունը)։

Սերժ Սարգսյանը և նրա շրջապատը հնարավորություն ստացան խուսափել Արցախի վերաբերյալ ապագա որոշումների պատմական պատասխանատվությունից՝ պահպանելով տնտեսական և քաղաքական դիրքերը։ Նոր իշխանությունը, որը եկավ «ժողովրդական հեղափոխության» կարգախոսներով, ստացավ արմատական քայլերի մանդատ, որոնք նախկին էլիտան չէր կարող իրեն թույլ տալ՝ առանց ներքին պայթյունի ռիսկի։

Հետագա իրադարձությունները զարգացան երկարաժամկետ սցենարի տրամաբանությամբ։ 2020 թվականի պատերազմը դարձավ ոչ միայն ռազմական, այլև հոգեբանական հարված, որը կոտրեց հասարակական դիմադրությունը։ Պարտությունը բարոյալքեց երկիրը և հող նախապատրաստեց հետագա զիջումների համար։ Դրանից հետո սկսվեց տեղեկատվական արշավի ակտիվ փուլը, որի շրջանակներում Ռուսաստանը հետևողականորեն ներկայացվում էր որպես անհուսալի դաշնակից, որը «դավաճանել է» Հայաստանին։

Այս համապատկերում արևմտյան միջնորդությունը մատուցվում էր որպես միակ այլընտրանք։ Հենց այս տրամաբանությամբ էլ ձևակերպվեց 2022 թվականի պրահյան հանդիպումը՝ որպես իբր «իրատեսական» և «անայլընտրանքային» լուծում։ Արցախը դարձավ աշխարհաքաղաքական ուղղության փոփոխության գինը։

Սակայն վերջնական նպատակն Արցախը չէր։ Այն միայն առաջին օղակն էր։ Ռազմավարական խնդիրը Հարավային Կովկասից Ռուսաստանի դուրսմղումն էր, Իրանի թուլացումը և տարածաշրջանային նոր կոնֆիգուրացիայի ձևավորումը, որտեղ առանցքային դերակատարներն են Թուրքիան և Ադրբեջանը՝ Արևմուտքի քաղաքական և դիվանագիտական հովանու ներքո։ Այս սցենարում Հայաստանը դիտարկվում է ոչ թե որպես ինքնուրույն սուբյեկտ, այլ՝ որպես տարանցիկ և աշխարհաքաղաքական գործիք։

Այսօր այդ գործընթացը մոտենում է իր հանգուցալուծմանը։ 2026 թվականի ընտրությունները պետք է ամրագրեն ուղեգծի անշրջելիությունը՝ Բաքվին ու Անկարային արվող զիջումների վերջնական կարգավորումը, Ռուսաստանի հետ ինստիտուցիոնալ խզումը և Հայաստանի նոր արտաքին քաղաքական ինքնության ձևակերպումը։ Եթե այս սցենարն իրականանա, երկրի ինքնիշխան շահերի կորստի պատասխանատվությունը կրկին կբարդվի արտաքին «մեղավորի»՝ Ռուսաստանի վրա՝ լիովին անտեսելով արևմտյան միջնորդների դերը և Երևանում ընդունված որոշումները։

Արցախը դարձավ այս ռազմավարության առաջին և ամենաողբերգական զոհը։ Սակայն գլխավոր հարցն այսօր վերաբերում է ոչ թե անցյալին, այլ՝ ապագային։ Կամ Հայաստանը կգիտակցի տեղի ունեցող գործընթացների տրամաբանությունը և կվերականգնի ինքնուրույն քաղաքական կամքի իրավունքը, կամ վերջնականապես կվերածվի օտարի աշխարհաքաղաքական խաղի օբյեկտի, որտեղ ժողովուրդների ճակատագրերը որոշվում են փակ դռների հետևում՝ «ժողովրդավարության» և «եվրոպական ընտրության» մասին բարեհունչ բառերի ներքո։

Աշոտ Պողոսյանը, քաղաքագետ։