Ինչպես սկսվեց Հայաստանի աղետը . անկախության ռոմանտիկայից մինչև համակարգային խոցելիություն. Մաս 1 ԼևՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՝ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԽՈՑԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ (Շարունակություն)

1996 ԹՎԱԿԱՆԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ. ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՓԼՈՒԶՄԱՆ ՏԱՐԻ
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ժամանակաշրջանի ամենադրամատիկ դրվագներից մեկը, որը խորը հետք թողեց հայկական պետականության պատմության մեջ, 1996 թվականի նախագահական ընտրություններն էին։ Հենց այդ ժամանակ երկիրն առաջին անգամ բախվեց մի իրավիճակի, երբ իշխանությունն ավելի ուժեղ էր, քան ժողովուրդը, իսկ ժողովուրդը՝ պարտված, նույնիսկ երբ փաստացի հաղթել էր։
Այդ տարիների հանրային միջավայրում հաճախ կրկնվում էր այն միտքը, որ երբ ճշմարտությանը ձայն չի տրվում, իշխանությունը սկսում է խոսել դրա անունից՝ խլացնելով մնացած բոլոր ձայները։ Եվ 1996 թվականին իշխանական այդ ճիչն էլ գերիշխող դարձավ իրականության նկատմամբ:
Բոլոր անկախ գնահատականների համաձայն՝ ընդդիմությունն առավելություն ուներ։ Անկախ Հայաստանի առաջին վարչապետի և Ղարաբաղյան շարժման առաջնորդներից մեկի՝ Վազգեն Մանուկյանի շտաբի կողմից անցկացված ձայների զուգահեռ հաշվարկը վկայում էր նրա վստահ առավելությունը։ Քաղաքագետները, ընտրարշավի մասնակիցները և քաղաքացիական նախաձեռնությունները հայտնում էին լայնածավալ խախտումների մասին: Այդ տարիների հրապարակումներում աննախադեպ անհամապատասխանություն էր արձանագրվում պաշտոնական և իրական տվյալների միջև:
Կեղծիքների և ստանդարտների խախտման փաստեր
OSCE/ODIHR, միջազգային դիտորդական առաքելությունը, որը գործարկվել էր 1996 թվականի սեպտեմբերի 22-ի ընտրությունների նկատմամբ դիտորդություն իրականացնելու նպատակով, արձանագրել էր բազմաթիվ խախտումներ. «դիտվել էին անհամապատասխանություններ ձայների հաշվման ժամանակ, չարտոնված անձանց կուտակումներ ընտրատեղամասերում, ընտրողների, ընտրատեղամասային հանձնաժողովների անդամների, թեկնածուների ներկայացուցիչների և միջազգային դիտորդների նկատմամբ սպառնալիքի դեպքեր. այս ամենը, ըստ առաքելության, «խաթարում է վստահությունը ողջ ընտրական գործընթացի ամբողջականության նկատմամբ»։
Ընտրություններից հետո Human Rights Watch (HRW) կազմակերպությունն իր զեկույցում նշել էր, որ բազմաթիվ խախտումներ, այդ թվում՝ կեղծիքներ, տեղի են ունեցել այն ընտրատեղամասերում, որտեղ միջազգային դիտորդներ չեն եղել. «ընտրացուցակներում հայտնվել էին մեռած հոգիներ և անչափահասներ, զինվորները քվեարկության էին գալիս սպաների ուղեկցությամբ, տեղ էին գտել քվեատուփերի լցոնման դեպքեր», որոշ տվյալներով՝ հարյուր հազարավոր քվեներ կարող էին կեղծվել։
ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի մարդու իրավունքների 1996 թվականի զեկույցում նշվում էր, որ պաշտոնական արդյունքների հրապարակումից և բողոքի ցույցերի սկսվելուց հետո ձերբակալությունների ալիք սկսվեց. «Ընտրություններից հետո կառավարության կողմից ցույցերի ցրման ընթացքում իշխանությունները կամայականորեն ձերբակալել են տասնյակ մասնակիցների, շատերին ծեծի ենթարկել, խոչընդոտվում էր պաշտպանների և հարազատների տեսակցությունը ձերբակալվածներին», ինչը վկայում է ուժի կիրառման և հավաքների ազատության ճնշման մասին։
Երկիրը տեղի ունեցողը ընկալեց որպես ժողովրդից հաղթանակը խլելու փորձ, և հարյուր հազարավոր մարդիկ դուրս եկան փողոց: Դա պարզապես բողոքի ակցիա չէր, այլ փորձ՝ վերադարձնելու այն, ինչը համարվում էր արդեն նվաճված: Բայց պարզվեց, որ հաղթանակը կարելի է պահպանել միայն մեկ դեպքում. երբ իշխանությունը չի վախենում ուժի դիմել:

Այդ ժամանակների վկայությունները և մամուլի բազմաթիվ նյութերը վկայում էին, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ուժային մեխանիզմի դիմելու որոշում էր կայացրել: Որոշումը կայացվել էր անվտանգության բլոկի հետ համատեղ։ Դրա հիմնական կատարողներն էին պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը, որը վերահսկում էր բանակը և ուներ հսկայական ազդեցություն, ներքին գործերի նախարար Վանո Սիրադեղյանը, որը գլխավորում էր ոստիկանությունը և ներքին զորքերը, Պետական անվտանգության վարչության պետ Սերժ Սարգսյանը, որը համակարգում էր հատուկ ծառայությունները և օպերատիվ ստորաբաժանումները։ Երևան տեղափոխվեցին Արցախի պաշտպանության բանակի ուժերը, ներքին զորքերը և հատուկ նշանակության ջոկատայինները:

Սեպտեմբերի 25-ի երեկոյան իշխանության մեքենան գործի դրվեց։ Երևանը դեռ երկար ժամանակ հիշում էր այդ գիշերը, երբ ժողովրդավարությունը փաստացի դադարեց գոյություն ունենալ: Ցուցարարներին ծեծում էին մահակներով, հետապնդում բակերում, զրահատեխնիկա էր տեղաշարժվում փողոցներով, կրակոցներ էին հնչում, արյուն էր թափվում։
Այդ օրերին անվտանգության ուժերի շրջանում տարածվում էր միտքը, որ կառավարությունը ոչ մի պարագայում չի պատրաստվում զիջել իր դիրքերը. նույնիսկ եթե ընդդիմությունը ստանար ձայների բացարձակ մեծամասնությունը։ Սա դարձավ դարաշրջանի խորհրդանշական բանաձևը՝ իշխանությունների կամքը վեր դասվեց ժողովրդի կամքից։
Սերժ Սարգսյանի դերակատարությունն այդ իրադարձություններում մնաց ստվերում, բայց անփոփոխ կերպով առկա էր լրագրողների գնահատականներում։ Նա վերահսկում էր անվտանգության ուժերը, որոնք, ըստ լրատվամիջոցների հաղորդագրությունների, համակարգում էին բողոքի ցույցերի ճնշումը: Արդեն 2000-ականներին ընդդիմությունը բազմիցս պնդում էր, որ հենց այդ ժամանակ դրվեց ապագա «անխորտակելի» ուժային ուղղահայացի հիմքը:
1996 թվականը պարզապես կեղծիք կամ ճնշում չէր: Դա շրջադարձային պահ էր, երբ Հայաստանի երիտասարդ ժողովրդավարությունը ջախջախվեց վախի, անվտանգության ուժերի և զինվորական «սապոգի» ճնշման տակ։
Առողջ բանականությունը մեկ անգամ չէ, որ նախազգուշացրել է՝ սուտը կարող է արմատավորվել միայն այնտեղ, որտեղ ժողովուրդը զրկված է ձայնի իրավունքից։ 1996 թվականին ժողովուրդը փորձեց խոսել, բայց նրան ստիպեցին լռել։ Այդ տարին դարձավ այն կետերից մեկը, ինչից սկսվում է պետության անկումը, որն այլ հանգամանքներում կարող էր զարգանալ՝ որպես իսկական ժողովրդավարություն։

