Նիկոլ Փաշինյանը մեղավոր է հրադադարը խախտելու մեջ՝ Գյանջա քաղաքի վրա հրթիռային հարձակման հրաման տալով:
Ադրբեջանի Գյանջա քաղաքի հրթիռակոծությունը 44-օրյա պատերազմի կարևոր դրվագներից է՝ Ռուսաստանի միջնորդությամբ ձեռքբերված հրադադարի պայմանավորվածությունների ձախողման պատճառների, Հայաստանի և Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարության՝ իրենց որոշումների հետևանքների համար պատասխանատվության աստիճանի ուսումնասիրության տեսանկյունից: Փորձագիտական կարծիքը հիմնականում հանգում է նրան, որ Գյանջայի քաղաքին հարվածելու մեջ ռազմական իմաստ չի եղել։
Հրթիռային հարձակման մասին առաջին տեղեկությունները ստացվել են 2020 թվականի հոկտեմբերի 4-ին։ Արցախի նախագահի մամուլի խոսնակ Վահրամ Պողոսյանը ֆեյսբուքյան իր էջում հայտնել էր, որ Գյանջայի ռազմական օդանավակայանը «հօդս ցնդեց»:
Սոցցանցերում լայնորեն տարածվել էր երկու լուսանկար, որոնցում իբր պատկերված էր օդանավակայանը «ոչնչացումից» առաջ և հետո: Սակայն, փաստերի ստուգման հարթակը պարզել էր, որ այս լուսանկարները ոչ մի կապ չունեն Գյանջայի հետ: «Առաջ» լուսանկարում ադրբեջանական Լենքորան քաղաքի օդանավակայանն է, իսկ «հետո»-ում՝ Ուկրաինայի Լուգանսկ քաղաքի օդանավակայանը, որը ավերվել է 2014 թվականին:
Аэропорт г. Гянджа до и после ракетного удара
Ավելի ուշ ԼՂՀ նախագահ Արայիկ Հարությունյանը դիմել է Ադրբեջանի իշխանություններին՝ պահանջելով «կանգ առնել, քանի դեռ ուշ չէ»:
«Հանձնարարել եմ դադարեցնել կրակը՝ քաղաքացիական բնակչության շրջանում անմեղ զոհերից խուսափելու համար: Թշնամու կողմից համապատասխան հետևություններ չանելու պարագայում մենք շարունակելու ենք համաչափ ու հուժկու հարվածները՝ կազմալուծելով և կազմաքանդելով թշնամու բանակը և թիկունքը: Մենք մինչև վերջ վճռական ենք մեր գործողություններում: Կանգ առեք, քանի դեռ ուշ չէ»,- ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է Հարությունյանը:
Արայիկ Հարությունյանի հայտարարություններից բխում է, որ հարված հասցնելու հրամանը տվել է նա։ Սակայն, 2025 թվականի հունվարի 17-ին Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարության նկատմամբ Բաքվի շինծու դատավարության ժամանակ Արայիկ Հարությունյանը ցուցմունք է տվել, որ Գյանջա քաղաքը հրետակոծելու որոշումն ինքը չի կայացրել, որ դրա համար չուներ անհրաժեշտ իրավունքները և լիազորություններ, ինչպես նաև բացատրություններ է տվել, թե ինչու է նման հայտարարություններ արել պատերազմի ժամանակ։
Արայիկ Հարությունյանի ցուցմունքը հաստատվում է Արցախի Հանրապետության վերջին նախագահ Սամվել Շահրամանյանի՝ 2024 թվականի հունիսի 13-ին լրագրողների հետ զրույցում արված հայտարարությամբ:
«Փաշինյանը շատ լավ գիտի, որ Արցախի պաշտպանության բանակը մինչև վերջին պահը ենթակա էր Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարությանը»:
Թուրքիայի ԱԳՆ-ն արձագանքել է Գյանջայի հրետակոծությանը.
«Թուրքիան Ադրբեջանի Գյանջա քաղաքի վրա հարձակումը դիտարկում է որպես Ժնևի կոնվենցիաների խախտում։ Այս մասին ասված է երկրի արտաքին գործերի նախարարության՝ հոկտեմբերի 4-ին հրապարակված հայտարարության մեջ»,- հայտնում է «Իզվեստիա» թերթը:
2020 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Մոսկվայում ռուսական կողմի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցած խորհրդակցությունների արդյունքում Բաքուն և Երևանը պայմանավորվել են տեղական ժամանակով 12:00-ից (Մոսկվայի ժամանակով 11:00) մարդասիրական նպատակներով հրադադարի մասին՝ գերիների և զոհվածների մարմինների փոխանակման համար: Սակայն, 2020 թվականի հոկտեմբերի 11-ին հայկական կողմը հերթական հրթիռային հարվածն է հասցրել Գյանջա քաղաքի քաղաքացիական օբյեկտներին:
«Ադրբեջանի՝ բնակչության թվաքանակով երկրորդ Գյանջա քաղաքն ուրբաթ լույս շաբաթ գիշերը հրթիռակոծության է ենթարկվել, ինչի հետևանքով զոհվել է առնվազն ինը մարդ։ Հարձակման ենթարկված շրջանի ողջ մնացած բնակիչները ՌԻԱ Նովոստիին պատմել են, թե ինչպես է նրանց հաջողվել փրկվել»,- հայտնում է ՌԻԱ Նովոստին:
Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը Հայաստանի տարածքից Գյանջա քաղաքի վրա հրթիռային հարձակումը համարել է ռազմական հանցագործություն և հայկական կողմին մեղադրել հրադադարի ռեժիմը խախտելու մեջ.
«Հայաստանը կոպտորեն խախտել է հրադադարի ռեժիմը և հրթիռակոծության է ենթարկել Գյանջա քաղաքի խաղաղ բնակիչներին։ Սա ռազմական հանցագործություն է և Ժնևի կոնվենցիաների կոպիտ խախտում»,- կիրակի օրը Twitter-ի իր էջում գրել Ադրբեջանի ղեկավարը: Նա նաև կատարվածը որակել է՝ որպես «անհարգալից վերաբերմունք Ռուսաստանի միջնորդությամբ ընթացող բանակցությունների նկատմամբ»:
2020 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Ադրբեջանը հայկական կողմին մեղադրել է Գյանջա քաղաքի վրա հերթական հրթիռային հարձակման մեջ, որը հանգեցրեց խաղաղ բնակչության շրջանում բազմաթիվ զոհերի։
Последствия ракетного удара по г. Гянджа 17.10.2020
Ադրբեջանի առաջին փոխնախագահի օգնական Էլչին Ամիրբեկովը Հայաստանին մեղադրել է մեկ շաբաթ առաջ Մոսկվայում կնքված հրադադարի մասին պայմանավորվածությունը խախտելու մեջ:
«Մենք ակնկալում ենք միջազգային հանրության և հատկապես ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների կոշտ արձագանքն այս հրթիռային հարձակումներին, որոնք հանցագործություն են մարդկության դեմ»,- ասել է Ամիրբեկովը:
«Ռամբլեր Նովոստի» կայքում հրապարակված փորձագիտական կարծիքների համաձայն՝ Գյանջա քաղաքի հրետակոծության շուրջ վերջին իրադարձությունները կարող են բեկումնային դառնալ հակամարտությունում՝ հանգեցնելով էլ ավելի կատաղի մարտերի և անկանխատեսելի հետևանքների՝ ներգրավելով այլ երկրներ:
Պլեխանովի ավան Ռուսաստանի տնտեսագիտական համալսարանի քաղաքագիտության և սոցիոլոգիայի ամբիոնի դոցենտ, «Ռուսաստանի սպաներ» փորձագիտական խորհրդի անդամ Ալեքսանդր Պերենջիևը նշում է, որ հակառակորդի քաղաքացիական օբյեկտներին հարվածների դեպքում պատերազմը «դադարում է լինել զինվորական, այլ՝ դառնում է ահաբեկչական»:
«Տվյալ դեպքում խոսքը վերաբերում է Ադրբեջանի խաղաղ բնակչությանն ահաբեկմանը: Սոցիալական օբյեկտներին հարվածները որևէ առնչություն չունեն ռազմական գործողությունների հետ: Այն, որ Ալիևը սպառնացել է պատասխան քայլերով, ցանկացած երկրի ղեկավարի նորմալ պահվածք է, երբ ոչնչացնում են վերջինիս բնակչությանը»,- ասել է Պերենջիևը «Վզգլյադ» թերթին: Իրավիճակը վատթարանում է՝ պայմանավորված կովկասյան տարածաշրջանի առանձնահատկությամբ, որտեղ «սովորական ռազմական գործողություններից բացի, գործում է խաղաղ բնակչության և երեխաների սպանությունների համար վրեժխնդրության կանոնը»:
Ռազմական գիտությունների դոկտոր Կոնստանտին Սիվկովը համաձայն է,, որ հարվածը վկայում է «Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի՝ պետությունը ղեկավարելու անբավարար կարողության մասին, որովհետև նա թույլ է տալիս սխալներ, որոնք ի վերջո ձեռնտու էին Ադրբեջանին և Թուրքիային, ինչպես նաև նպաստեցին նաև այս պատերազմի սանձազերծմանը»: Գյանջա քաղաքի վրա հարձակումն արդարացված չէր ոչ քաղաքական, ոչ էլ ռազմական տեսանկյունից:
Հայաստանի ԱԱԾ տնօրենի նախկին պաշտոնակատար Միքայել Համբարձումյանը Armnews հեռուստաալիքին հարցազրույցում ուշագրավ մանրամասներ է ներկայացրել արցախյան պատերազմի ժամանակ տիրող իրավիճակի մասին։ Նա, մասնավորապես, հայտարարել է, որ Նիկոլ Փաշինյանը մերժել է հրադադարի վերաբերյալ Ռուսաստանի առաջարկները: Միքայել Համբարձումյանի համար հասկանալի չէ Ռուսաստանի առաջարկներից հրաժարվելու որոշումը, քանի որ ՀՀ ԶՈՒ գլխավոր շտաբը և ԱԱԾ-ն Նիկոլ Փաշինյանին զեկուցել են ռազմաճակատում ստեղծված ծանր իրավիճակի և պատերազմը շարունակելու ռեսուրսների բացակայության մասին:
Այսպիսով՝ Գյանջա քաղաքի վրա որևէ ռազմական նշանակություն չունեցող հրթիռային հարձակումները տեղի են ունեցել Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրամանով և իրագործվել Արցախի Հանրապետության նախագահ Արայիկ Հարությունյանի ձեռքով: Ավելին, Նիկոլ Փաշինյանը 2020 թվականի հոկտեմբերի սկզբին մերժեց զինադադար հաստատելու ռուսական առաջարկները: Այս ամենը հանգեցրեց առաջին հերթին հրադադարի պայմանավորվածությունների խախտման և ռազմական գործողությունների շարունակման: Նիկոլ Փաշինյանը և Արայիկ Հարությունյանը պատասխանատվություն են կրում իրենց կայացրած որոշումների համար, որոնք 10.10.2020-ից մինչև 09.11.2020 թ.-ն հանգեցրեցին հայկական կողմի բազմաթիվ զոհերի և տարածքային կորուստների (ներառյալ Շուշի քաղաքը):
