Էդուարդ Գրիգորյանի նամակի նյութերը, նրա հոր հետ հարցազրույցը և «Իրավունք» թերթի գլխավոր խմբագիր Հայկ Բաբուխանյանի ցուցմունքները ձևավորում են վկայությունների անկեղծ և մանրամասներով հագեցած ամբողջություն, որն ուղղակի հակասության մեջ է մտնում «պատվիրված հանցագործության» և «քաղաքական կազմակերպիչների» մասին գերիշխող հանրային նարատիվի հետ։

Պատկերն իսկապես ամբողջական է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ դրան գումարվում են ողբերգության պահին անմիջապես Ազգային ժողովի դահլիճում գտնվող ականատեսների վկայությունները։

Այդպիսի ականատեսներից մեկը Հայկ Բաբուխանյանն է՝ մարդ, ով ոչ միայն ներսից վերապրեց հոկտեմբերի 27-ի իրադարձությունները, այլև ներգրավված էր զինված խմբի և իշխանությունների միջև բանակցությունների գործընթացում։ Նրա վկայությունները սկզբունքորեն կարևոր են, քանի որ դրանք արձանագրում են տեղի ունեցածի դինամիկան կրակոցներից հետո առաջին ժամերին, քանի դեռ ողբերգությունը չէր պարուրվել քաղաքական մեկնաբանություններով և քարոզչական դրոշմներով։

Նրա խոսքով՝ հարձակումը տեղի է ունեցել հանկարծակի, խորհրդարանական սովորական «հարց ու պատասխանի» ընթացքում։ Քաղաքական շրջանակներում արդեն հայտնի երիտասարդների մի խումբ ներխուժել է դահլիճ և գրեթե անմիջապես կրակ բացել վարչապետ Վազգեն Սարգսյանի ուղղությամբ։ Պատգամավորները պառկել են հատակին, հրաձգությունը շարունակվել է, հնչել են բղավոցներ, այդ թվում՝ քաղաքական բնույթի։ Սակայն արդեն կրակոցների առաջին ալիքից հետո տեղի է ունեցել մի բան, որը դժվարությամբ է տեղավորվում դասական ահաբեկչական գործողության տրամաբանության մեջ. զինված անձինք թույլ են տվել ներկաներին բարձրանալ և զբաղեցնել տեղերը։

Այնուհետև հաջորդել է կրակոցների երկրորդ շարքը՝ ավելի ինտենսիվ, որն ուղեկցվել է նռնակի պայթյուն հիշեցնող ձայնով։ Եվ միայն դրանից հետո բռնության ակտիվ փուլը դադարել է։ Հենց դրանից հետո, ըստ Բաբուխանյանի վկայության, Նաիրի Հունանյանը՝ որպես խմբի ղեկավար, հանդես է եկել քաղաքական հայտարարությամբ՝ մանրամասն շարադրելով իր գործողությունների դրդապատճառները և պնդելով, թե ինքը «փրկել է ազգը»։ Նա ընդգծել է, որ մտադրություն չունի վնասել պատգամավորներին ու նախարարներին, և որ գործողությունը կրում է բացառապես քաղաքական բնույթ։

Այս դրվագն ուղղակիորեն համահունչ է Էդուարդ Գրիգորյանի վկայություններին, ով դահլիճում էր հայտնվել արդեն կրակոցներից հետո։ Կատարվածի իրավական գնահատման և պատասխանատվության աստիճանը պարզելու շրջանակներում Գրիգորյանն ընդգծում է սկզբունքային տարբերությունը սպանությունների անմիջական կատարողների և Նաիրի Հունանյանի խմբի մյուս անդամների միջև, ովքեր հանցագործության պահին բացակայում էին Ազգային ժողովի նիստերի դահլիճից։ Նրա գործողությունները, որոնք հաստատվել են մի շարք տուժողների կողմից, ուղղված են եղել նոր հրաձգության կանխմանը և իրավիճակի կայունացմանը, այլ ոչ թե հանցագործությանը մասնակցությանը։ Այնուամենայնիվ, դատական համակարգը գնացել է իներցիոն ճանապարհով՝ կոլեկտիվ պատասխանատվության, որտեղ անհատական դերերը գիտակցաբար լղոզվել են։ Ահա թե ինչ է գրում Էդիկ Գրիգորյանը.

««Հոկտեմբերի 27»-ի քրեական գործի նյութերում արձանագրված է, որ 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Նաիրի և Կարեն Հունանյանները, ինչպես նաև նրանց քեռին՝ Վռամ Գալստյանը, մուտք են գործել Ազգային ժողովի դահլիճ: Նաիրի և Կարեն Հունանյանների կրակոցների հետևանքով սպանվել են Վազգեն Սարգսյանը, Կարեն Դեմիրճյանը և ևս հինգ հոգի: Ես և Դերենիկ Բեջանյանը դահլիճ ենք մտել արդեն կատարվածից հետո, այսինքն՝ սպանություններից հետո: Մեր գործողություններով մենք արել ենք հնարավոր ամեն ինչ, որպեսզի հրաձգությունը չկրկնվի: Թե՛ նախաքննության ժամանակ, թե՛ դատարանում բազմաթիվ տուժողներ ցուցմունք են տվել այն մասին, որ եթե մենք չհայտնվեինք դահլիճում, հետևանքները կարող էին շատ ավելի ողբերգական լինել»։

Հենց դերերի այս լղոզումն էլ թույլ տվեց նախաքննությանն ու դատարանին կատարվածի բարդ, բազմաշերտ պատկերը վերածել «խմբակային սպանության» պարզեցված սխեմայի, որում հետագայում մեխանիկորեն տեղավորվում էին դահլիճում հայտնված բոլոր անձինք՝ անկախ իրական գործողություններից։

Բաբուխանյանի վկայությունն ամրապնդում է այս եզրահանգումը։ Նա նկարագրում է, թե ինչպես հրաձգության դադարից հետո քննարկումներ սկսվեցին վիրավորներին օգնություն ցուցաբերելու շուրջ, ինչպես աստիճանաբար առաջացավ բանակցությունների անհրաժեշտությունը, և ինչպես հենց ինքը՝ Հունանյանը, ճանաչելով նրան 1988-1989 թթ․ Ղարաբաղյան շարժման ժամանակների համատեղ քաղաքական գործունեությունից, հաստատեց դահլիճում գտնվողներին վնաս պատճառելու մտադրության բացակայությունը։ Ավելին, Հունանյանը պատգամավորներին կոչ էր անում դիմել ժողովրդին աջակցութան համար՝ ակնկալելով հանրային արձագանք և իր գործողությունների լեգիտիմացում։

Զուգահեռաբար առաջացել է անվտանգության ուժերի կողմից դահլիճի գրոհի իրական վտանգ։ Գիտակցելով, որ ուժային սցենարը կհանգեցնի զանգվածային զոհերի՝ Հունանյանն առաջարկել է բանակցողներ ուղարկել զինվորականների մոտ՝ զգուշացնելով գրոհի մահացու վտանգի մասին։ Այս դրվագը սկզբունքային է. այն ցույց է տալիս ոչ թե «խելագար վարձկանի», այլ սեփական քաղաքական առաքելության մեջ համոզված մարդու վարքագիծ, ով ձգտում էր վերահսկել ճգնաժամի զարգացումը։

Այս ֆոնին քննչական մարմինների դերը դառնում է առանձնապես խոսուն և շատ առումներով՝ որոշիչ: Էդուարդ Գրիգորյանի և նրա հոր պնդմամբ՝ քննությունն ի սկզբանե ուղեկցվել է համակարգային ճնշումներով, բռնությամբ և ցուցմունքներ կորզելու փորձերով՝ նախանշված անուններով և հստակ քաղաքական ուղղվածությամբ։ Այս գործընթացում, ըստ նրանց, առանցքային դեր է խաղացել զինվորական դատախազ Գագիկ Ջհանգիրյանը՝ Վազգեն Սարգսյանի ընտանիքին մոտ կանգնած մի մարդ, ով հատուկ նշանակվել էր քննությունը ղեկավարելու համար: Խոսքը ոչ թե ճշմարտության որոնման և իրադարձությունների իրական պատկերը վերականգնելու մասին էր, այլ վարկածի նպատակաուղղված կառուցման, որտեղ ողբերգության պատասխանատվությունը պետք է դրվեր Ռոբերտ Քոչարյանի վրա։

Հայկ Բաբուխանյանի վկայությունները ևս մեկ տագնապալի և սկզբունքորեն կարևոր լրացում են կատարում։ Ըստ նրա՝ հրաձգության երկրորդ փուլի ժամանակ ներկաներից շատերի մոտ տպավորություն է ստեղծվել, թե կրակը վարվել է միանգամից մի քանի ուղղություններից։ Ինքը՝ Հունանյանը, պնդում էր, որ տեղի է ունեցել փոխհրաձգություն. նա մատնանշում էր էլեկտրոնային ցուցատախտակի և նստարանների վրա փամփուշտների հետքերը, հայտարարում լրագրողների օթյակներից կրակոցների մասին։ Հատկանշական է, որ օթյակներում իսկապես հայտնաբերվել էին դատարկ պարկուճներ, իսկ մի շարք պատգամավորներ հաստատել են, որ լսել են կրակոցներ, որոնք հնչել են դահլիճի ոչ թե մեկ, այլ տարբեր կետերից։

Հունանյանի պնդմամբ՝ նիստերի դահլիճ է մուտք գործել քրեագետների խումբ, որն արձանագրել է հրաձգության հետքերը։ Հենց այս փաստն արդեն դժվար է տեղավորվում «պատվիրված ահաբեկչական ակտի» տրամաբանության մեջ, որտեղ կատարողները, որպես կանոն, ձգտում են ոչնչացնել ապացույցները, այլ ոչ թե փաստաթղթավորել դրանք։ Ընդհակառակը, դա մատնանշում է կատարվածի հանգամանքներն արձանագրելու, այլ ոչ թե՝ հետքերը մաքրելու ցանկությունը: Այս համատեքստում սկզբունքորեն կարևոր է նաև մեկ այլ հանգամանք. Ռոբերտ Քոչարյանը, լինելով գործող նախագահ, Ազգային ժողովի շենքը գրոհելու հրաման չտվեց։ Նման հրամանը՝ քաոսի, կրակոցների և շոկի պայմաններում, կարող էր հեշտությամբ արդարացվել «կարգուկանոնի վերականգնման անհրաժեշտությամբ», բայց փաստացի կհանգեցներ ապացույցների ոչնչացմանը, ներսում գտնվող բոլոր անձանց մահվան և իրական պատկերի բացահայտմանն ուղղված ցանկացած թելի վերջնական խզման։ Նման որոշման բացակայությունն ուղղակիորեն հակասում է «հետքերը մաքրելու» կամ իշխանության ինչ-որ «պատվիրված» մասնակցությունը թաքցնելու վարկածի տրամաբանությանը։

Այնուամենայնիվ, հետագայում հենց փաստերի այդ շերտն էր, որ փաստացիորեն դուրս մղվեց ինչպես հանրային քննարկումներից, այնպես էլ դատական նարատիվից, որը ձևավորվել էր Ջհանգիրյանի գլխավորած քննչական խմբի կողմից:

Սկզբունքորեն կարևոր է ընդգծել. հարմար վարկածի կեղծման մասին պնդումները չեն բխում Ռոբերտ Քոչարյանի քաղաքական դաշնակիցներից։ Ընդհակառակը, Էդուարդ Գրիգորյանը բացահայտ հայտարարում է իրեն ցմահ ազատազրկման դատապարտած համակարգի նկատմամբ իր ատելության և դատավճռի համար անձնական պատասխանատվությունը նախագահի վրա դնելու մասին։ Այդուհանդերձ, հենց նա է կատեգորիկ կերպով մերժում «վերևից պատվերի» վերաբերյալ վարկածը՝ այն անվանելով ճնշման, շանտաժի և ցանկալի ցուցմունքների հարկադրման գործիք։

«Առավոտ» թերթին տված իր հարցազրույցներից մեկում Հայկ Բաբուխանյանը հայտարարել է, որ ինքը «Հոկտեմբերի 27»-ի գործով կասկածյալ չի եղել, այլ սկզբում հանդես է եկել վկայի, իսկ հետո՝ տուժողի կարգավիճակով։ Բաբուխանյանն ընդգծում է, որ տեղի ունեցածի սխալները, իր կարծիքով, պետք է փնտրել ոչ միայն Հունանյանի խմբի գործողություններում, այլև համակարգի և հենց Ռոբերտ Քոչարյանի քայլերում։ Մասնավորապես, նա առանձնացնում է ամբողջ քննության հանձնումը Գագիկ Ջհանգիրյանին, ինչը, նրա խոսքով, գործընթացը վերածեց ճնշումների և սպառնալիքների, այլ ոչ թե ճշմարտության բացահայտման գործիքի։ Բաբուխանյանն ուղղակիորեն պնդում է, որ մասամբ հենց դա դարձավ պատճառ, որ «Հոկտեմբերի 27»-ի գործը լիարժեք չբացահայտվեց, և որ քննության տապալման պատասխանատվությունը կրում են ոչ միայն խմբի առանձին անդամները, այլև քննչական մարմինների ղեկավարները։ Նա սխալ է համարում նաև Ռոբերտ Քոչարյանի գործողությունները 1999 թվականի հոկտեմբերի 28-ին, երբ վերջինս հայտարարեց հրաժարական տալու մտադրության մասին՝ դա դիտարկելով որպես թուլության դրսևորում։

Էդուարդ Գրիգորյանի ծնողների վկայությունները ևս մեկ դիտանկյուն են ավելացնում՝ տեղի ունեցողի սոցիալական գինը։ Աշխատանքից ազատումներ, գույքի բռնագրավում, ընտանիքի նկատմամբ ճնշումներ, ահաբեկելու փորձեր՝ այս ամենը վկայում է այն մասին, որ բռնաճնշումների տրամաբանությունը դուրս է եկել քրեական գործի շրջանակներից։ Այն արդարադատությունը վերածել է կոլեկտիվ պատժի գործիքի։

Հենց նման մթնոլորտում էլ ձևավորվեց «դավադրության» մասին առասպելը՝ հարմար քաղաքական մոբիլիզացիայի, բայց կործանարար՝ պետության համար։ 1990-ականները չհիշող սերունդը պատրաստի մեկնաբանություն ստացավ. ողբերգությունը որպես «դավաճանության», այլ ոչ թե՝ արմատականացման, հասարակական ճգնաժամի և Նաիրի Հունանյանի անձնական մոլուցքի հետևանք:

Արդյունքում ի հայտ է գալիս հակասական, բայց խոսուն մի պատկեր. մարդիկ, ովքեր հայտնվել են այն ժամանակվա իշխանություններից և քննչական մեխանիզմից առավել տուժածների շարքում, միաժամանակ հերքում են վերջինիս մասնակցությունն ահաբեկչության կազմակերպմանը։ Այս փաստը կտրուկ կերպով խաթարում է հրապարակային տիրույթում տասնամյակներ շարունակ տարածվող դավադրապաշտական վարկածների համոզիչ լինելը, և կրկին հարցը վերադարձնում քննության, մասնավորապես՝ դրա կոնկրետ ղեկավարների դերին ողբերգության պաշտոնական վարկածի ձևավորման գործում։

Գագիկ Ջհանգիրյանի քննչական խմբի կողմից ձևավորված և Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցների քարոզչությամբ հանրային տիրույթում ամրապնդված նարատիվը տարիներ շարունակ նպատակաուղղված կերպով ներազդել է հասարակական գիտակցության վրա՝ դառնալով քաղաքական մոբիլիզացիայի և արմատականացման գործիք։ Հենց այս հողի վրա հետագայում ձևավորվեցին հակակառավարական տրամադրություններն ու փողոցային բախումները, որոնց գագաթնակետը դարձան նախագահական ընտրություններից հետո տեղի ունեցած 2008 թվականի մարտի 1-ի ողբերգական իրադարձությունները՝ հանգեցնելով մարդկային զոհերի։

Էդուարդ Գրիգորյանի հոր հետ հարցազրույցը և ականատեսների վկայությունները ձևավորում են Նաիրի Հունանյանի նմանատիպ կերպարը։ Նա չի ներկայանում որպես «ուրիշի կամքի սառնասիրտ կատարող»։ Ընդհակառակը, նա անձնական առաքելության գաղափարով տարված մարդ էր, ով համոզված էր, որ գործում է հանուն երկրի փրկության։ «Բարձրագույն աստիճանի հայրենասեր» բնութագիրը, որքան էլ որ այն վիճելի լինի բարոյականության տեսանկյունից, վերլուծականորեն մատնանշում է գաղափարական, այլ ոչ թե շահադիտական դրդապատճառները։

Այս կերպարը հաստատվում է նաև կրակոցներից հետո Հունանյանի պահվածքով՝ նրա սառնասրտությամբ, քաղաքական նպատակների շեշտադրումներով, բանակցելու պատրաստակամությամբ, կրակոցների հետքերն արձանագրելու և «անաչառ քննություն» ապահովելու պահանջներով։ Այս ամենը վատ է համադրվում վարձկանի կամ արտաքին դավադրության գործիքի կերպարի հետ։

Վերջապես, սկզբունքորեն կարևոր է արձանագրել ևս մեկ հանգամանք, որն ուղղակիորեն հնչեցրել է Էդիկ Գրիգորյանի հայրը «Ժողովուրդ» թերթին հարցազրույցի ժամանակ։ Ըստ նրա՝ Նաիրի Հունանյանը բազմիցս պնդել է, որ իր գործողությունների վճռորոշ դրդապատճառը եղել է այն համոզմունքը, թե գործող իշխանությունն արդեն որոշում է կայացրել Մեղրիի միջանցքն Ադրբեջանի վերահսկողությանը հանձնելու մասին, իսկ Վազգեն Սարգսյանի սպանությունն իր կողմից դիտարկվել է որպես այդ սցենարը ձախողելու ծայրահեղ փորձ։ Հունանյանի մեկնաբանությամբ՝ եթե խումբը չմտներ խորհրդարան, Մեղրին հանձնվելու էր, իսկ Հայաստանը փաստացի վերածվելու էր աշխարհաքաղաքական անկլավի։

Այս բառերը կարևոր են ոչ թե որպես արդարացում, այլ որպես արմատականացման տրամաբանությունը հասկանալու բանալի։ Հունանյանը գործել է ոչ որպես վարձկան և ոչ որպես արտաքին հրաման կատարող, այլ որպես մարդ, որը գտնվում էր 1990-ականների վերջի դիսկուրսի ներսում, որտեղ Մեղրիի թեման վերացական տեսություն չէր, այլ իրական քաղաքական բանակցությունների և արտահոսքերի առարկա։ Հենց այստեղ Գրիգորյանի ընտանիքի վկայությունները ուղղակիորեն համընկնում են այն ամենի հետ, ինչ մենք մանրամասն վերլուծել ենք նախորդ նյութերում, այսպես կոչված, «Գոբլի պլանի» մասին. տարածքային «փոխանակման» հայեցակարգ, որը քննարկվում էր միջազգային հարթակներում և հայ հասարակության ներսում ընկալվում որպես պետականությանը սպառնացող գոյաբանական վտանգ։