Հետխորհրդային Հայաստանի պատմության մեջ դժվար թե գտնվի գաղափարական շրջադարձի ավելի ցայտուն օրինակ, քան Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հայացքների էվոլյուցիան։ Նրա թեզերը, որոնք սկզբում հնչում էին որպես հայկական Արցախի համար պայքարում ազգային միասնության կոչ, հետագայում, ըստ հրապարակախոս և լրագրող Լևոն Ղազարյանի, վերածվեցին ազգային ինքնության ոչնչացման «փորձնական փուչիկների» (ինչպես «ազգային գաղափարախոսությունը կեղծ կատեգորիա է» սկանդալային պնդումը), որոնք աստիճանաբար համակարգային և ինստիտուցիոնալ հիմք ձեռք բերեցին։ Գործընթացը զարգանում էր գաղափարական էքսպանսիայի դասական սխեմայով.

• ընդլայնվում էր քարոզիչների շրջանակը՝ ՀՀՇ-ի ինչպես ակնհայտ, այնպես էլ թաքնված կողմնակիցների,
• նպատակաուղղված աշխատանք էր տարվում նոր կադրերի դաստիարակման ուղղությամբ,
• ստեղծվում էին կառուցվածքային «ստորաբաժանումներ», ինչպես՝ «Նոր ուղի» շարժումը,
• բացվում էին կեղծ գիտական կենտրոններ, ինչպես՝ «Արմատ» ակումբը, և բացահայտորեն հակահայկական նարատիվներ քարոզող մեդիա հարթակներ:

Այս գաղափարական ճակատն ասոցացվում էր առաջին նախագահի և նրա մերձավոր շրջապատի՝ Ժիրայր Լիպարիտյանի, Վանո Սիրադեղյանի, Կտրիճ Սարդարյանի և Աշոտ Բլեյանի անվան հետ։ Սակայն, նույնիսկ մակերեսային վերլուծությունը ցույց էր տալիս՝ այս արշավի հետևում կանգնած էր արտաքին համակարգող։ Չափազանց համակարգված , չափազանց հետևողական էր ազգի հիմնական արժեքների վրա հարձակումը:

Թե ով էր այս ծրագրի պատվիրատուն, քննարկման առարկա է մնում: Սակայն, խոսուն ակնարկներ են պարունակում արևմտյան քաղաքական գործիչների հրապարակային հայտարարությունները: Հատկանշական է ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալ Սթրոուբ Թելբոթի 1999 թվականի աշնանը Հարվարդի համալսարանում ունեցած ելույթը: Իր ելույթում ամերիկացի դիվանագետը փաստացի ներկայացրել է այն գաղափարական մոդել, որը նրանք փորձում էին ներդնել հետխորհրդային պետություններում.

«…Հեղափոխական փոփոխություններ են տեղի ունեցել նաև Ռուսաստանի առնչությամբ, այսինքն՝ պետականության որպես գաղափարի։ Այսօր Ռուսաստանում այն, ինչ ես անվանում եմ «գաղափարախոսության անհրաժեշտության գաղափարախոսություն», աստիճանաբար անհետանում է… Միասնական ազգային գաղափարախոսության մշակման նախագիծը տապալվեց։ Ինձ համար դա դրական նշան է… Բայց, ամենագլխավորը, ցանկացած երկրի համար լավ է, երբ հասարակությունն ու պետության կառավարման համակարգը բազմաշերտ են, բազմակարծիք և, ինչն ամենակարևորն է, ազատ այնքան, որ որևէ միասնական գաղափարախոսություն ներդնելու անհրաժեշտություն կամ նույնիսկ հնարավորություն չառաջանա»։

Այս թեզիսում արտաքին խաղացողների տրամաբանության ըմբռնման բանալին է.

• Ինքնության ոչնչացում։ Ազգային գաղափարախոսությունից հրաժարումը մեկնաբանվում է ոչ թե որպես թուլություն, այլ՝ «առաջընթաց»։
• Բազմակարծությունը որպես կազմալուծման գործիք։ Հասարակական ուժերի բազմակողմանիությունը ներկայացվում է որպես առաքինություն, թեև գործնականում հանգեցնում է պետական կառավարման կաթվածահարության։
• Ազգային գաղափարի արգելք։ Միասնական գաղափարի բացակայությունը երկիրը խոցելի է դարձնում արտաքին ազդեցության համար։

Համադրելով այս դրույթները 1990-2000-ական թթ․ Հայաստանում տեղի ունեցած իրադարձությունների հետ՝ անհնար է չնկատել զուգահեռները։ Տեր-Պետրոսյանի այդ նույն «փորձնական փուչիկները», ՀՀՇ ցանցի և դրա մասնաճյուղերի զարգացումը, ազգային արժեքների դեմ մեդիա արշավները տեղավորվում է Թելբոթի նկարագրած մոդելի մեջ։

Արդյունքում առանձին սադրիչ հայտարարությունները վերածվեցին ազգային ինքնությունն ապամոնտաժելու համակարգային ծրագրի։ Եվ եթե ներքին կատարողները գործում էին բացահայտ, ապա հիմնական կուրատորները նախընտրում էին մնալ ստվերում՝ սահմանափակվելով «բազմակարծություն առանց գաղափարախոսության» օգտին «տեսական» մեկնաբանություններով՝ միևնույն ժամանակ չմոռանալով Հայաստանում ներդնել տոտալիտար աղանդներ՝ գերգաղափարականացված, բայց իրենց կողմից վերահսկելի միավորներ։

Այսօր վերլուծելով այս իրադարձությունները՝ կարևոր է ոչ միայն փաստերն արձանագրել, այլև հասկանալ․ գաղափարական պատերազմը վերացական սպառնալիք չէ, այլ աշխարհաքաղաքականության իրական գործիք: Եվ դրա հետևանքները Հայաստանի համար շատ ավելի կործանարար էին, քան կարող էր թվալ առաջին հայացքից։

WikiLeaks-ի գաղտնազերծված փաստաթղթերը լույս են սփռում այն իրադարձությունների վրա, որոնք տասնամյակներ շարունակ մեծ քաղաքականության տեսադաշտից դուրս էին մնացել: Դրանք հնարավորություն են տալիս տեսնել, թե ինչպես էր իր նախագահությունից շատ առաջ Սերժ Սարգսյանը կառուցում արտաքին քաղաքական մանևրներ, որոնք կարող են արմատապես փոխել Հայաստանի զարգացման վեկտորը։

Դեռևս 2007 թվականին, երբ Սերժ Սարգսյանը նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի օրոք զբաղեցնում էր վարչապետի պաշտոնը, տեղի ունեցան իրադարձություններ, որոնց մասին հայտնի դարձավ միայն դիվանագիտական հեռագրերի արտահոսքի շնորհիվ: ԱՄՆ գործերի ժամանակավոր հավատարմատար Ջոզեֆ Փենինգթոնը գաղտնի ուղերձում նկարագրել է ամերիկացի դիվանագետների հանդիպումը Սարգսյանի մերձավոր համախոհների հետ։

Գործողության վայրը՝ երևանյան սովորական սրճարան: Մասնակիցները՝ վարչապետի ավագ խորհրդական Միքայել Մինասյան (փաստացի ՝ Սարգսյանի աշխատակազմի ղեկավարն ու փեսան) և օգնական Լևոն Մարտիրոսյան: Մեկուկես ժամ անկաշկանդ զրույցի և խմիչքի շուրջ քննարկվել են հարցեր, որոնցից կախված էր երկրի ապագա ճակատագիրը:

Ըստ փաստաթղթի՝ Սարգսյանի բանագնացներն ամերիկյան կողմին են ներկայացրել մի շարք սկզբունքային պարտավորություններ․

• Շրջադարձ Թուրքիայի հետ հարաբերություններում. Սերժ Սարգսյանը պատրաստակամություն է հայտնել երկկողմ հարաբերությունների կարգավորման գործընթաց սկսել՝ ԱՄՆ-ի երաշխիքներով: Սա ենթադրում էր պաշտոնական դիրքորոշման վերանայում Հայոց ցեղասպանության հարցում, որը հսկայական խորհրդանշական և քաղաքական նշանակություն ունի հայ հասարակության համար։
• Անկախ լրատվամիջոցների նկատմամբ ճնշման դադարեցում։ Խոսքը «Ազատություն» ռադիոկայանի նկատմամբ հետապնդումների դադարեցման մասին էր, որի ղեկավարը Հրայր (Հարրի) Թամրազյանն էր՝ նախկին նախագահ Լևոն Տեր Պետրոսյանի մտերիմը։ Դա կարող էր դեպի խոսքի ավելի մեծ ազատությանն ուղղված քայլ հանդիսանալ:
• Իրանական էներգետիկ տարանցման արգելափակում։ Սարգսյանը երաշխավորել է, որ Հայաստանի տարածքը չի օգտագործվի Իրանի էներգակիրների փոխադրման համար՝ հարց, որն ակնհայտ աշխարհաքաղաքական ենթատեքստ ուներ Արևմուտքի և Իրանի դիմակայության համատեքստում։

Այսինքն, ըստ էության, Սերժ Սարգսյանը Հայաստանի նախագահ ընտրվելուց առաջ հավաստիացրել Է ԱՄՆ դիվանագիտական առաքելության ներկայացուցիչներին, որ ինքն իր արտաքին քաղաքականությունը կառուցելու է այն սկզբունքներով, որոնց պատճառով Լևոն Տեր-Պետրոսյանը 1998 թվականին հրաժարական տվեց։

Այսօր ակնհայտ է դառնում, որ Փաշինյանը Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքականության հետևորդն է, որի համար ազգային գաղափարախոսությունն ընդամենը «կեղծ կատեգորիա» էր, ինչպես նաև Սերժ Սարգսյանի, ով գործնականում սկսեց իրականացնել Տեր-Պետրոսյանի ՝ Թուրքիայի հետ հարաբերությունները կարգավորելու գաղափարական ծրագիրը։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած կառավարությունն այսօր իրականացնում է «Իրական Հայաստան» նախագիծը, որի նպատակն է ստիպել ժողովրդին մոռանալ իր պատմությունը և հրաժարվել իր արմատներից:

Ներկա իշխանությունների քաղաքական ուղեգիծը ներառում է ազգային ինքնության ապամոնտաժմանն ուղղված մի շարք քայլեր․

• Հայոց ցեղասպանության ժխտում,
• Արցախի վերջնական ճանաչում՝ որպես Ադրբեջանի տարածք,
• Հայ եկեղեցու նկատմամբ համակարգված գրոհներ,
• Հայ ժողովրդի պատմության վերաշարադրում։

«Իրական Հայաստան» նախագիծը հայերից պահանջում է հրաժարվել Արևմտյան Հայաստանից և Արարատ լեռից, մոռանալ Արցախի մասին՝ որպես իրենց հայրենիքի մի մաս: Ահա այն դառը իրականությունը, թե ինչ է անում այսօր Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը՝ մեծ պատմությունը վերածելով այսրոպեական քաղաքականության մանրադրամի:

Քոչարյանի ձեռքբերումները հատկապես ակնառու են նրա նախորդի՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքականության ֆոնին։ Այդ ժամանակաշրջանը, Հայաստանի տնտեսական և սոցիալական փլուզումից բացի, նշանավորվեց առանցքային հարցերում պարտվողական մոտեցումներով․

• Արցախի ինքնորոշման խնդրում,
• Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում։

Քոչարյանի նախագահությունը դարձավ ժամանակավոր շրջադարձային կետ՝ երկրի ռազմավարական նախաձեռնությունը և սեփական ուժերի նկատմամբ վստահությունը վերականգնելու փորձ։

Սակայն Քոչարյանի հաջողություններն անպատասխան չմնացին քաղաքական ընդդիմախոսների կողմից։ Լևոն Տեր Պետրոսյանի և Սերժ Սարգսյանի վերահսկողության տակ գտնվող քարոզչական կառույցները տարիներ շարունակ նրան վարկաբեկելու լայնածավալ արշավ ծավալեցին։ Որպես «հուժկու փաստարկներ» օգտագործվեցին ողբերգական իրադարձությունները․

• 1999 թվականի հոկտեմբերի 27՝ ահաբեկչություն խորհրդարանում,
• 2008 թվականի մարտի 1՝ զանգվածային անկարգություններ նախագահական ընտրություններից հետո։

Այդ ողբերգությունները, արշավի կազմակերպիչների մտահղացմամբ, պետք է ընդմիշտ փակեին Քոչարյանի ճանապարհը դեպի մեծ քաղաքականություն։