Հայ զինվորների սխրանքը հակասում է այն արժեքային համակարգին, որը Նիկոլ Փաշինյանի թիմը քայլ առ քայլ ներմուծում է հասարակական գիտակցության մեջ։ Այդ համակարգում հերոսությունը փոխարինվում է ամեն գնով գոյատևմամբ, դիմադրությունը՝ «անիմաստ զոհաբերությամբ», իսկ արժանապատվությունը՝ «հնացած ռոմանտիկայով»։

Այս ֆոնին գերությունից վերադարձածների ցուցադրական ընդունելությունները այլևս չեն ընկալվում որպես մարդասիրական ակտ, այլ որպես մանրակրկիտ բեմադրված PR-ակցիաներ։ Տեսախցիկներ, պաշտոնյաներ, գրկախառնություններ, ճիշտ բառեր։ Գերությունան միջով անցած մարդը օգտագործվում է որպես «խաղաղության օրակարգի» իլյուստրացիա, որպես «ճիշտ գծի» ապացույց․ հանձնվիր՝ և քեզ կվերադարձնեն։ Եվ այս ամենը՝ հանուն սեփական իշխանության պահպանման։ Պետությունն իրականում տարածում է վտանգավոր ուղերձ․ գերությունը ողբերգություն չէ, այլ ընդունելի սցենար։

Խոսքը գերիների մասին չէ․ նրանք զոհեր են, և նրանց նկատմամբ կարեկցանքը անվերապահ է։ Խոսքը այն մասին է, թե ինչպես է իշխանությունը (և անձամբ Նիկոլ Փաշինյանը) անձնական ողբերգությունը վերածում քաղաքական տեխնոլոգիայի։ Երբ գերությունից վերադարձը դառնում է իշխանական վարկանիշը բարձրացնելուն ուղղված քարոզչություն, այլ ոչ թե առիթ՝ համակարգային խոսակցության պատերազմի պատճառների, գերեվարման հանգամանքների, պատասխանատվության և բանակի ապագայի շուրջ, սա այլևս մարդասիրություն չէ, այլ հանցավոր մանիպուլյացիա։

Այսպես է ձևավորվում պարտվողական գիտակցությունը․ հերոսը նա է, ով «փրկվել է», այլ ոչ թե նա, ով դիմադրել է։

Այս տրամաբանության մեջ Տարոն Անդրեասյանն ու Ռոբերտ Աբաջյանը վտանգավոր խորհրդանիշ են։ Նրանք քանդում է այն նարատիվը, թե «այլ կերպ հնարավոր չէր», թե «դիմադրությունն անիմաստ է», թե «գլխավորը ուժեղին չնյարդայնացնելն է»։ Հերոսների սխրանքը լուռ մեղադրանք է նրանց հասցեին, ովքեր այսօր երկրին սովորեցնում են հարմարվողականություն՝ ռացիոնալության անվան տակ։

Պետությունը, որը քաղաքացուն դաստիարակում է կապիտուլյացիայի ոգով, դատապարտված է վերարտադրելու պարտությունը։ Որովհետև պարտությունը պատերազմում սկսվում է ոչ թե առաջնագծում, այլ՝ գիտակցության մեջ։ Եվ եթե այդ գիտակցության մեջ այլևս տեղ չկա Ռոբերտ Աբաջյանի համար, իսկ կա միայն մամուլի հաղորդագրության, տեսախցիկի և «ճիշտ ուղերձի» համար, ապա պարտությունն արդեն ինստիտուցիոնալացվել է։

Այս երկու պատկերների միջև ընտրությունը ճաշակի, գաղափարախոսության կամ քաղաքական համակրանքների հարց չէ։ Դա գոյաբանական ընտրություն է․ մնալ Հայաստան՝ որպես պատմության գործող սուբյեկտ, թե վերջնականապես վերածվել տարածքի, որի մասին որոշումներ ընդունում են ուրիշները։ Այս կետում «եվրոպական ուղու», «ժողովրդավարական ինստիտուտների» և «ինքնիշխանության» մասին բոլոր խոսակցությունները բացահայտում են իրենց իրական արժեքը։ Առանց դիմադրության ներքին պատրաստակամության դրանք ոչինչ չարժեն։

Ռոբերտ Աբաջյանի և Տարոն Անդրեասյանի քայլը ոչ առասպել է, ոչ էլ հարմար հուշարձան։ Դա կոշտ բարոյական ուղենիշ է, որը հնարավոր չէ տեղավորել քաղաքական կոնյունկտուրայի մեջ։ Այն հիշեցնում է․ ազատությունը սկսվում է այնտեղ, որտեղ մարդը հրաժարվում է լինել մանրադրամ։ Այնտեղ, որտեղ զիջումներին սահման կա, և այդ սահմանը չի ենթարկվում բանակցության։

Հենց այսպիսի ընտրություն՝ հիշողության և ամնեզիայի, արժանապատվության և հարմարվողականության, պատասխանատվության և նրանից փախուստի միջև, կանգնելու է հայ հասարակության առաջ 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում։ Սրանք չեն լինելու ընտրություններ անհատների կամ լոզունգների մասին։ Սրանք լինելու են ընտրություններ այն մասին, ճանաչո՞ւմ ենք արդյոք մեզ մեր սեփական պատմության տեր լինելու իրավունքը։

Հանրային Տրիբունալը դիմում է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներին․ մի՛ խաբվեք գեղեցիկ ձևակերպումներին և պարտադրված վախերին։ Կապիտուլյացիայի գնով խաղաղությունը չի լինում ամուր։ Կամավոր հանձնված ինքնիշխանությունը չի վերադարձվում։ Պատմությունը չի ներում հարմարավետ որոշումները։

Կատարե՛ք այն ընտրությունը, որի համար վաղը ստիպված չեք լինի արդարանալ ապագա սերունդների առջև։