Ինչպես սկսվեց Հայաստանի աղետը. անկախության ռոմանտիկայից մինչև համակարգային խոցելիություն. Մաս 3. Ռոբերտ Քոչարյանի ժամանակաշրջանը (Շարունակություն)
ՀԱՅԱՍՏԱՆ, 1999 Թ. ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ 27. ՈՃՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՐԸ ՑՆՑԵՑ ԵՐԿԻՐԸ
1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ի առավոտը սկսվեց որպես սովորական օր Հայաստանի խորհրդարանում, բայց շուտով վերածվեց ողբերգության, որը ցնցեց ամբողջ երկիրը։ Նիստերի դահլիճ մտավ Նաիրի Հունանյանը՝ զինված և վճռական տրամադրված, իր մերձավոր հարազատների՝ եղբայր Կարեն Հունանյանը, մորեղբայր Վռամ Գալստյանի, ինչպես նաև մի քանի վստահելի անձանց՝ Դերենիկ Բեջանյանի և Էդուարդ Գրիգորյանի ուղեկցությամբ: Այս մարդիկ պատահական թիմ չէին. նրանց միավորում էին արյունակցական և բարեկամական կապերը, վստահությունը և արմատական միջոցների անհրաժեշտության վերաբերյալ ընդհանուր համոզմունքը։
Հունանյանի խումբը գործում էր բարձր համակարգվածությամբ։ Ընտանեկան կապերն ապահովում էին ոչ միայն բարոյական աջակցություն, այլև օպերատիվ փոխգործակցություն, ինչը չափազանց կարևոր էր նման գործողության նախապատրաստման և իրականացման համար։ Եղբայրն ու մորղբայրը լիովին ներգրավված էին՝ կիսելով քաղաքական ռեժիմի նկատմամբ անարդարության, հիասթափության և զայրույթի զգացումը։
Հարձակման ժամանակագրությունն արագ և ճշգրիտ էր.
Տեղի ժամանակով մոտ17:15-ին խումբը ներխուժեց նիստերի դահլիճ՝ զենքը թաքցնելով երկար անձրևանոցների տակ։ Հարձակման առաջին թիրախը վարչապետ Վազգեն Սարգսյանն էր, այնուհետև՝ խորհրդարանի խոսնակ Կարեն Դեմիրճյանը և մի քանի այլ պատգամավորներ։
Կրակոցների հետևանքով սպանվեց ութ բարձրաստիճան պաշտոնյա, այդ թվում՝ փոխխոսնակներ և նախարար։ Կրակոցներից հետո ահաբեկիչները պատանդներին պահեցին մինչև հաջորդ օրը՝ հոկտեմբերի 28-ը, և բանակցություններից հետո հանձնվեցին իշխանություններին՝ ստանալով անվտանգության երաշխիքներ։
Խմբի դրդապատճառները, ըստ Նաիրի Հունանյանի, բացառապես անձնական էին և հիմնված այն համոզմունքի վրա, որ միայն արմատական գործողությունը կարող է «մաքրել երկիրը կոռուպցիայից և քայքայումից»։ Այնուամենայնիվ, խմբի կառուցվածքը՝ մտերիմ ազգականներ և վստահելի անձինք, վկայում են, որ հարձակման որոշումը նախապես քննարկվել էր, և խմբի անդամները գործել են որպես մեկ միավոր՝ հետևելով մարտավարական պլանին մինչև հանձնվելու պահը։ Նաիրի Հունանյանին ճանաչողները վստահ են, որ նրան առաջ էր մղում ազգային հերոս դառնալու ցանկությունը։
Ողբերգությունից հետո. Քարոզչական արշավ և պատասխանատվությունն ուրիշի վրա դնելու փորձեր
1999թ.հոկտեմբերի 27-ի ողբերգությունից անմիջապես հետո Հայաստանում ծավալվեց լայնածավալ տեղեկատվական և քաղաքական արշավ ՝ ուղղված Ռոբերտ Քոչարյանին և Ռուսաստանին խորհրդարանում տեղի ունեցած իրադարձությունների մեջ մեղադրելուն։ Այս արշավը ձևավորվում էր մի քանի առանցքային դերակատարների կողմից.
Վազգեն Սարգսյանի ընտանիքը և Կարեն Դեմիրճյանի ժառանգներն ակտիվորեն կասկածներ էին տարածում հետաքննության օբյեկտիվության վերաբերյալ և թեժացնում անվստահությունն իշխանությունների նկատմամբ։ Հանրային հայտարարությունների և ԶԼՄ-ներին դիմումների միջոցով նրանք արտաքին միջամտության և սպանությունների «չբացահայտված դրդապատճառների» մասին նարատիվ էին ձևավորում։
«Երկրապահ» կամավորական միությունը, քննության վրա ճնշում գործադրելու և պատգամավորների ու իրավապահների հետ անմիջական փոխազդեցության միջոցով, տեղեկատվական ֆոն էր ստեղծում՝ ընդգծելով հետաքննության «թերի» և «անարդյունավետ» լինելը։
Քննությունը վարում էր Սարգսյանների ընտանիքին մոտ կանգնած զինվորական դատախազ Գագիկ Ջհանգիրյանը, ինչը փաստացի ուժեղացնում էր իրադարձությունների քաղաքական երանգավորումը։ Նրա գործողությունները տպավորություն էին ստեղծում, որ հետաքննությունն օգտագործվում է քաղաքական ընդդիմախոսների վրա ճնշում գործադրելու համար։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանը և նրա շրջապատը ողբերգությունն օգտագործում էին Քոչարյանին քննադատելու համար։ Համակարգման ուղղակի ապացույցներ չկան, սակայն հրապարակային հայտարարությունների և ընդդիմադիր լրատվամիջոցների աջակցության միջոցով ազդեցությունը նկատելի էր։
Ընդդիմադիր լրատվամիջոցներն ու հոդվածաշարերը ձևավորում էին հասարակական կարծիքը՝ ուշադրությունը հրավիրելով սպանությունների «չբացահայտված դրդապատճառների» վրա և իրադարձությունները ներկայացնելով որպես արտաքին կամ գաղտնի միջամտության հետևանք։
Այս արշավը ստեղծեում էր ուժեղ հասարակական հնչեղություն՝ սրելով քաղաքական լարվածությունը և ձևավորելով իրավիճակի այնպիսի պատկեր, որում հանցագործությունն ընկալվում էր ոչ թե որպես առանձին ռադիկալի արարք, այլ որպես գլոբալ կամ ներքաղաքական խաղի մաս: ԶԼՄ-ներում հրապարակախոսական և վերլուծական նյութերն ակտիվորեն կրկնում էին Քոչարյանի կամ Ռուսաստանի ներգրավվածության մասին թեզերը՝ չնայած ուղղակի ապացույցների բացակայությանը և Հունանյանի անձնական նախաձեռնության մասին վկայող տվյալներին։ Ընդ որում, կարևոր է ընդգծել, որ քննությունն ամբողջությամբ գտնվում էր Վազգեն Սարգսյանի ընտանիքի վերահսկողության տակ, քանի որ այն ղեկավարում էր ընտանիքի մտերիմ ընկերը ՝ զինդատախազ Գագիկ Ջհանգիրյանը, ինչն ուժեղացնում էր հետաքննության քաղաքական երանգավորումը և ձևավորում անհրաժեշտ տեղեկատվական ֆոն։
Օրինակ՝ 2001 թվականի հոկտեմբերին ընդդիմադիր «Հանրապետություն» կուսակցության առաջնորդ Ալբերտ Բազեյանը ուղղակիորեն հայտարարեց, որ հոկտեմբերի 27-ի ողբերգությունը կազմակերպել են Ռոբերտ Քոչարյանը և Սերժ Սարգսյանը։
Նմանատիպ մեղադրանքներով 2000 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ռոբերտ Քոչարյանի հասցեին հանդես էր եկել նաև Աշոտ Մանուչարյանը՝ համարելով, որ Վազգեն Սարգսյանի սպանության հիմնական շարժառիթը եղել է Մեղրին Լաչինի միջանցքի հետ հնարավոր փոխանակման հարցը։
Նաիրի Հունանյանի անձնական շարժառիթը
Личная мотивация Наири Унаняна
1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ի իրադարձությունների վերաբերյալ նյութերի օբյեկտիվ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Վազգեն Սարգսյանի սպանությունը Հունանյանի անձնական նախաձեռնությունն էր։ Նա համոզված էր, որ կարող է փրկել բռնապետությունից և անարդարությունից հյուծված ժողովրդին։ 1996 թվականի ընտրություններից հետո երկրում տիրող խորը հասարակական դժգոհության մթնոլորտում Հունանյանը եկել էր եզրահանգման. իշխանափոխության լեգիտիմ միջոցներ այլևս չկան։ «Ծծեցին ժողովրդի արյունը, տականքներ», - հենց այս խոսքերը նա արտաբերեց ողբերգությունից անմիջապես հետո։
Հունանյանը չէր գնում «պատվիրված» գործի: Իր հետ բերելով եղբորն ու մորեղբորը՝ նա վտանգի տակ էր դնում հարազատների կյանքը։ Բնակչության մեծ մասի աչքում Սարգսյանը վրդովմունք և դժգոհություն առաջացնող կերպար էր: Նաիրին հույս ուներ, որ իր արարքը կընկալվի որպես ազգային հատուցման ակտ. հնարավորություն՝ դառնալու ազգային հերոս, ժողովրդին «բռնակալությունից ու անօրենությունից» ազատագրող։ A1+ հեռուստաալիքին հարցազրույցում Հունանյանը հայտարարել էր.
«Դա դիտվում էր որպես միակ հնարավոր միջոցը՝ որևէ կերպ կանգնեցնելու մեր ազգի կործանման գործընթացը»:
Այս տարբերակը հաստատվում է նաև Ռոբերտ Քոչարյանի ցուցմունքով.
«Մեր խոսակցությունը տևել է շուրջ 20 րոպե: Նա փորձեց հիշեցնել 88 թ.-ին տեղի ունեցած մեր հնարավոր հանդիպման մասին: Հարցին, թե արդյոք ուներ որևէ անձնական թշնամանք Վ. Սարգսյանի նկատմամբ, տվեց բացասական պատասխան ու սկսեց դժգոհել երկրում ստեղծված վիճակից, Վ. Սարգսյանի դերակատարությունից, որ իբր նա խանգարում էր երկրի զարգացմանը, որ երկրում ցնցում էր անհրաժեշտ, ու այդ քայլին ինքը դիմել է հանուն ժողովրդի, պատմությունը, սերունդները կգնահատեն իրեն» ,- հայտարարել է Քոչարյանը:
Առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի առնչության վարկածը քննադատության չի դիմանում։ Տեր-Պետրոսյանի գլխավոր ընդդիմախոսներից մեկը՝ Վազգեն Մանուկյանը, բացահայտ հայտարարում էր.
«Ես ընդհանրապես դավադրությունների տեսությունների կողմնակից չեմ…սրանց հետևում ուժ չկա, սրանց ոչ ոք չի դրդել» ,- Վազգեն Մանուկյանի խոսքերը մեջբերում է aravot.am-ը։
ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի գաղտնազերծված փաստաթղթերը, հաստատում են, որ ոճրագործության հետևում արտաքին ուժեր չէին կանգնած.
«Հայաստանը նույնպես ցնցվեց, երբ 1999 թ. վերջին անձնական հաշիվներ ունեցող զինված անձինք սպանեցին վարչապետին, օրենսդիր մարմնի խոսնակին և վեց այլ քաղաքական գործիչների, սակայն նոր խոսնակն ու վարչապետն ընտրվեցին խաղաղ ճանապարհով»։
Նույնիսկ ՀՅԴ-ն զերծ մնաց Լևոն Տեր-Պետրոսյանին մեղադրելուց ՝ չնայած ՀՀՇ-ի քարոզչամեքենայի՝ Վազգեն Սարգսյանի սպանությունը դաշնակցականների հետ կապելու փորձերին։ Նման հայտարարությունների համար հիմք է հանդիսացել Նաիրի Հունանյանի ՝ կուսակցության ներկայացուցիչ Հրանտ Մարգարյանին զանգահարելու փաստը։ Սակայն, ականատեսների վկայությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս,, որ Հունանյանը նման զանգերով դիմել է բազմաթիվ քաղաքական գործիչների և պատգամավորների։ Այդ շփումները կրում էին մոբիլիզացնող բնույթ և ուղղված չէին կոնկրետ անձանց դեմ։ Նաիրին ձգտում էր ժողովրդին հավաքել Ազգային ժողովի մոտ ՝ ակնկալելով հասարակության աջակցությունը, քանի որ գտնում էր, որ իր արարքով ազատել է Հայաստանը Վազգեն Սարգսյանի բռնակալությունից։
Թեև Հունանյանի շարժառիթն անձնական էր և անկեղծ, չի կարելի բացառել, որ նրա գործողությունները կարող էին օգտագործվել «մութ ուժերի» կողմից՝ առանց նրա իմացության։ Պատմությունը բազմաթիվ օրինակներ գիտի, երբ բարոյական առաքելությամբ առաջնորդվող մարդը դառնում է այլոց ռազմավարությունների գործիքը։ 1990-ականների վերջը Հայաստանում աչքի ընկավ զանգվածային դժգոհությամբ, խորհրդարանի անկայունությամբ և Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ սուր վեճերով։ Այս համատեքստում առանձին մարդկանց գործողությունները կարող էին ռազմավարական նշանակություն ունենալ։
Այդ ժամանակի մեդիան ակտիվորեն հեռարձակում էր ուժային կառույցներից բնակչության դժգոհությունը՝ ձևավորելով Սարգսյանի կերպարը՝ որպես «անվերահսկելի և անարդար» առաջնորդի։ Նաիրին կողմնորոշվում էր հենց այս ծայրահեղ բացասական տեղեկատվական ֆոնով՝ կարծելով, թե իր քայլը կընկալվի որպես ժողովրդական հատուցում։ Զանգվածային քննարկումները, պատգամավորներին ուղղված զանգերը, ռեպորտաժներն ու վերլուծական սյունակները ստեղծում էին պատմական անհրաժեշտության պատրանք՝ մղելով արմատական լուծման։
Այսպիսով, Հունանյանը կարող էր գործել լիովին անկախ, սակայն նրա արարքը համընկավ այն ուժերի շահերի հետ, որոնք քաղաքական դաշտի վերաձևման և ռազմավարական նպատակների առաջմղման հնարավորություն էին փնտրում։ Համընկնումը չի ապացուցում դավադրության առկայությունը, բայց ցույց է տալիս, թե ինչպես է անհատական քայլը հագեցած հասարակական-քաղաքական համատեքստում դառնում իրադարձությունների կատալիզատոր։
Եզրակացություն. 1999 թ. հոկտեմբերի 27-ի հետևանքներն ու թաքնված մեխանիզմները
1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործությունը դարձավ ոչ միայն արյունալի հանցագործություն, այլև լայնածավալ քաղաքական և ռազմավարական վերաձևումների կատալիզատոր։ Մինչ այդ Ռոբերտ Քոչարյանի քաղաքականությունը բանակցային գործընթացում գտնվում էր Վազգեն Սարգսյանի ակնհայտ ճնշման և վերահսկողության ներքո։ Սարգսյանի սպանությունից հետո Քոչարյանը կարողացավ ավելի անկախ գործել, ինչն ինքնին ապացուցում է, որ իր նախորդ քայլերը սահմանափակված էին արտաքին ազդեցությամբ:
Զուգահեռաբար ծավալվեց քարոզչական լայնարձակ արշավ՝ ուղղված Քոչարյանի վարկաբեկմանը և «արտաքին ու ներքին դավադրության» կերպարի ստեղծմանը։ Ընդ որում, հոկտեմբերի 27-ի դեպքերին Քոչարյանի մեղսակցության ուղղակի ապացույցներ գոյություն չունեին։ Այս արշավը, հավանաբար, ուներ ռազմավարական նպատակ՝ վերականգնել վերահսկողությունը նախագահի նկատմամբ և պահպանել ազդեցությունը Ղարաբաղյան բանակցությունների ու տարածքային հարցերի հետ կապված առանցքային որոշումների վրա։
Այս գործընթացների ֆոնին ակտիվորեն քննարկվում էր, այսպես կոչված, «Գոբլի պլանը», որը ենթադրում էր հինգ շրջանների և Մեղրիի հանձնում Ադրբեջանին։ Սարգսյանի մահից հետո պլանի իրագործման համար ֆորմալ առումով խոչընդոտներ չէին մնացել, սակայն փաստաթուղթն այդպես էլ չստորագրվեց։ 1999-ի հոկտեմբերին Սթրոբ Թալբոթը բազմաթիվ այցեր էր կատարում Բաքու, Երևան և Անկարա, ինչը վկայում է ակտիվ դիվանագիտական համակարգման մասին, որի մասին այն ժամանակ լայն հանրությանը ոչինչ հայտնի չէր:
1999թ. նոյեմբերին Իլհամ Ալիևի գլխավորած պատվիրակությունը ժամանեց Վաշինգտոն ՝ քննարկելու տարածքների, այդ թվում ՝ Մեղրիի և Լեռնային Ղարաբաղի հարակից շրջանների փոխանակումը: 2025 թվականի հունվարին Պետդեպարտամենտի գաղտնազերծված փաստաթղթերը վկայում են, որ նախագահ Քոչարյանի վրա ճնշումներ են գործադրվել այդ պայմանավորվածություններն իրականացնելու համար։ Սակայն, հոկտեմբերի 27-ի դեպքերից հետո Քոչարյանը ներքին անկայունությունն ու Իրանի հետ սահմանի պահպանության անհրաժեշտությունը որպես պատրվակ օգտագործեց գործընթացը դանդաղեցնելու և իբր թե աջակցություն համախմբելու համար ժամանակ շահելու համար։
Երկրի ներսում հոկտեմբերի 27-ի իրադարձությունները քանդեցին մանրակրկիտ կառուցված քաղաքական սցենարը։ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ու Սարգսյանը ծրագրում էին Քոչարյանի միջոցով իրականացնել ռազմավարական նպատակները՝ ներառյալ տարածքների հանձնումը և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորումը, այնուհետև դուրս բերել Քոչարյանին գործընթացից, որպեսզի Սարգսյանը զբաղեցնի նախագահական աթոռը և ավարտի ծրագիրը։ Նաիրի Հունանյանի միջամտությունն այս պլանը վերածեց իրադարձությունների քաոսային զարգացման՝ խախտելով ուժերի հավասարակշռությունը և ի ցույց դնելով քաղաքական սխեմաների խոցելիությունը։
Այսպիսով՝ հոկտեմբերի 27-ի ողբերգությունը ոչ միայն բռնության ակտ է, այլև՝ դրամատիկ հաստատում այն բանի, թե ինչպես առանձին դերակատարների անձնական որոշումները՝ զուգորդվելով մեդիա քարոզչության և դիվանագիտական ինտրիգների հետ, կարող են փոխել ազգային քաղաքականության ընթացքը։ Այս համատեքստում հոկտեմբերի 27-ի իրադարձությունները դարձան բեկումնային կետ, երբ վերահսկողության, ազդեցության և մանիպուլյացիայի թաքնված մեխանիզմները մերկացվեցին, իսկ իրականությունը հերթական անգամ ի ցույց դրեց իր բարդ բազմաշերտությունը:
