Դատախազության նախկին աշխատակից Սոկրատ Հովսեփյանի վկայությունները լույս են սփռում 1990-ական թթ. հայ իրականության մութ կողմի վրա:

Բայց սա սառը և կլինիկական լույս չէ, ինչպես պատմաբանների աշխատասենյակներում, այլ՝ ծվատված, տագնապալի, նման լապտերի հանկարծակի փայլատակումներին, որն ուղեկցում է լքված նկուղային միջանցքով։ Այն, ինչի մասին նա խոսում է, ոչ թե արխիվային փաստաթղթեր են, այլ մի մարդու հիշողություն, ով, իր իսկ խոսքով, այդ ժամանակաշրջանը տեսել է ներսից՝ շնչի հեռավորությունից, վախի հեռավորությունից:

Նա պատմում է իննսունականների մասին այնպես, կարծես աչքերի առաջ դեռ գորշ բակերն են, որտեղ ձմեռային օդում կախված էր ոչ միայն ածուխի հոտը, այլև՝ զգուշավոր լռություն։ Լռություն, որը մարդիկ կրում էին իրենց մեջ, ինչպես խաչը: Երբեմն նրան թվում է, որ այդ լռությունն ավելի հնչեղ էր, քան կրակոցները. այն լցնում էր մուտքերը, աշխատասենյակները, իշխանական միջանցքները և տարածվում փողոցներով՝ ինչպես փոշի։ Եվ այդ փոշու մեջ լուծվում էին ճակատագրեր։

Հովսեփյանը խոսում է զոհերի մասին, և դա անում է առանց պաթոսի՝ չոր, գրեթե անգույն, ինչպես մի մարդ, որը սովոր է արձանագրություններ կազմել և մահերը նկարագրել այնպիսի ձևակերպումներով, որոնք ոչ ցավ են փոխանցում, ոչ էլ՝ մասշտաբները:

«Ամեն մի մահ՝ փակված գործ չէ։ Դա տուն է, որը որբացավ։ Մայր է, որը դադարեց խոսել։ Մարդ է, որը չկա, բայց որին դեռ սպասում են»,- ասում է նա արդեն ոչ թե իրավական, այլ՝ մարդկային լեզվով։

Նրա պատմության մեջ հիշատակվում է Լևոն Տեր-Պետրոսյանի անունը՝ ոչ որպես պատմական դեմք դասագրքերից, այլ որպես այն ժամանակաշրջանի խորհրդանիշը, երբ պետությունը նման էր կիսավեր վրանի, որը քամուն համընթաց պահում էին մարդիկ, ովքեր գիտեին ճիշտ բառերը ասել։

«Լևոնը խոսում էր պետականության մասին, բայց մարդիկ այդ ժամանակ ապրում էին ոչ թե պետության մեջ, այլ՝ գոյատևման փնտրտուքի մեջ»- ասում է նա, կարծես հայացքը նետելով այն տարիներին, երբ իշխանության ու ժողովրդի միջև խորը անջրպետ կար։

Անդրանիկ Քոչարյանի անունը նրա մոտ հնչում է ինչպես բանալի, որով ինչ-որ մեկը կողպել է այդ տարիների շտաբների, բաժինների ու գերատեսչությունների ծանր դռները։

«Կան հարցեր, որոնք վաղուց կախված են օդում։ Դրանք չեն անհետացել, պարզապես ոչ ոք չի համարձակվել բարձրաձայնել այդ մասին»,- ասում է Հովսեփյանը, եւ նրա ձայնի մեջ լսվում է հոգնածություն , որ շատ բան այդպես էլ մնացել է «տողերի արանքում»։

Բայց հատկապես ծանր է դառնում օդը, երբ նա արտաբերում է Վանո Սիրադեղյանի անունը։ Այս անունը նա կարծես դնում է սեղանին՝ որպես հանցանշան, որը միշտ աչքի առաջ է եղել, բայց որը երբեք չեն ցանկացել տեսնել։

«Եթե կա մի գիշեր, որը դեռ չի լուսացել, ապա դրա արմատներն այնտեղ են»,- ասում է նա։

Եվ պարզ է դառնում. խոսքը ոչ թե մարդու մասին է, այլ՝ ժամանակաշրջանի ոգու, վախի մասին, որը ստվեր էր գցում փողոցներից էլ երկար։

Այս պատմությունը ոչ դատական հաշվետվություն է, ոչ պատմական վերլուծություն։ Սա անձնական հիշողության մի դրվագ է, որտեղ փաստերն ու զգացողությունները կողք կողքի են, իսկ ժամանակագրությունը՝ համեմված ցավով։ Հովսեփյանը խոսում է կտրուկ, երբեմն խոցող, ինչպես մի մարդ, որն իր մեջ շատ երկար է կրել այնպիսի բառեր,որոնցից հնարավոր չէ ազատվել:

Եվ գուցե դա է պատճառը, որ նրա վկայությունները հնչում են այնպես, կարծես փորձում է ոչ թե պարզապես հիշել անցյալը, այլ՝ լույս սփռել դրանց վրա, որպեսզի այն վերջապես դադարի հետապնդել երկիրը, ինչպես երկար ու ձիգ գիշերվա թողած ստվերը։