«Ֆուտբոլային դիվանագիտություն» և «թավշյա փոխատեղում». ինչպես Լոնդոնն օգտագործեց Սերժ Սարգսյանին
Церемония подписания цюрихских протоколов, 10.10.2009
2018 թվականը կարևոր փուլ էր Սերժ Սարգսյանի կողմից 2009 թվականին Թուրքիայի հետ «ֆուտբոլային դիվանագիտության» շրջանակներում ձեռքբերված պայմանավորվածությունների իրականացման գործընթացում: Առաջին հայացքից 2018 թվականի Հայաստանի ներքաղաքական գործընթացների և Սերժ Սարգսյանի 2009 թվականի «ֆուտբոլային դիվանագիտության» միջև որևէ ակնհայտ կապ չկա: Սակայն, սա միայն առաջին հայացքից: Այս երկու իրադարձությունների միջև պատճառահետևանքային կապը լիովին հասկանալու համար անդրադառնանք Սերժ Սարգսյանի նախագահության օրոք հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման պատմությանը:
2009 թ. հոկտեմբերի 10-ին Հայաստանի և Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարներ Էդվարդ Նալբանդանը և Ահմեդ Դավութօղլուն Ցյուրիխում ստորագրեցին երկու «արձանագրություն», որոնք նախատեսում էին դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատում և «անկախ պատմաբանների» համատեղ հանձնաժողովի ստեղծում՝ 1915 թվականի հայերի ցեղասպանության հարցն ուսումնասիրելու համար: Ստորագրման արարողությանը ներկա էին ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը, ԵՄ արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության հարցերով գերագույն ներկայացուցիչ Խավիեր Սոլանան, Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարար Բեռնար Կուշները և Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարար Սերգեյ Լավրովը: Արձանագրությունների ուժի մեջ մտնելու համար անհրաժեշտ էր դրանց վավերացումը Հայաստանի և Թուրքիայի խորհրդարանների կողմից։
2010 թվականի հունվարի 12-ին ՀՀ Սահմանադրական դատարանն արձանագրությունները ճանաչեց երկրի Սահմանադրությանը համապատասխանող։ Իր որոշման մեջ դատարանն ելնում էր նրանից, որ արձանագրությունների նախաբանը չի ենթադրում 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության համաշխարհային ճանաչման համար պայքարի դադարեցում, Հայաստանի և Թուրքիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը չի կապում հայ-ադրբեջանական հակամարտության հետ, ինչպես նաև չի ենթադրում Հայաստանի կողմից՝ Կարսի պայմանագրով գծված հայ-թուրքական սահմանի պաշտոնական ճանաչում։
Հատկանշական է, որ Թուրքիան ինքը չվավերացրեց այս արձանագրությունները՝ իր արտաքին գործերի նախարար Ահմեդ Դավութօղլուի շուրթերով Հայաստանի Սահմանադրական դատարանի որոշման մեջ տեսնելով արձանագրությունների վերանայում և նոր իրավական իրողության ստեղծում, չնայած դրանք (արձանագրությունները) պարունակում էին թուրքական կողմի համար չափազանց ձեռնտու դրույթներ, որոնք թույլ էին տալիս վերջինիս սկսել աշխարհի մի շարք երկրների կողմից արդեն ճանաչված 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության անհերքելի պատմական փաստի շուրջ անհիմն քննարկում՝ այդպիսով ազատվելով մարդկության դեմ հանցագործությունների համար իրավական պատասխանատվությունից։ Եվ այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանում սկսեցին այրել թուրքական դրոշներ, թուրքական իշխանություններն արձանագրությունների կետերի իրականացումը կապեցին Լեռնային Ղարաբաղում տիրող իրավիճակի հետ։
Այսպիսով՝ Թուրքիան ի սկզբանե չուներ Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մտադրություն, իսկ ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը «ցյուրիխյան արձանագրությունները» օգտագործեց՝ ստուգելու հայ հասարակության արձագանքն այնպիսի զգայուն հարցի նկատմամբ, ինչպիսին 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության հարցն ուսումնասիրելու համար «անկախ պատմաբանների» համատեղ հանձնաժողովի ստեղծումն է։ Սա հենց այն էր, ինչից նախկինում միանշանակ և կտրուկ կերպով հրաժարվել էր Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը։
Представители армянской диаспоры протестуют против армяно-турецких протоколов
Ստանալով Ցեղասպանության պատմության վերանայման առնչությամբ հայ ազգի համախմբված բացասական վերաբերմունքը՝ Սերժ Սարգսյանն առկախեց գործընթացը՝ չցանկանալով պատասխանատվություն կրել ազգային շահերի դավաճանության համար։ Այս համատեքստում, ֆորմալ առումով արձանագրություններից հրաժարվելու Թուրքիայի որոշումը ձեռնտու էր Հայաստանի երրորդ նախագահին: Թուրքիան այդ պահին «օգնության հասավ» Սերժ Սարգսյանին՝ թույլ տալով նրան չվավերացնել հայ-թուրքական արձանագրությունները և փրկել դեմքը: 2015 թ. փետրվարին արձանագրությունները հետ կանչվեցին Հայաստանի խորհրդարանից՝ վկայակոչելով թուրքական կողմի քաղաքական կամքի բացակայությունը։
Հետագա զարգացումները ցույց տվեցին, որ ցյուրիխյան արձանագրությունների շրջանակներում պայմանավորվածությունները մնացել են ուժի մեջ և հետաձգվել են միայն դրանց իրականացման ժամկետները ու մեթոդները։ Կարևոր է նշել, որ չնայած 2015 թվականի սկզբին արձանագրությունների հետկանչմանը՝ Սերժ Սարգսյանի կողմից դրանք չեղյալ հայտարարելու մասին հրամանագիրը ստորագրվեց երկարատև երեք տարվա ընդմիջումից հետո՝ 2018 թվականի մարտի 1-ին՝ նրա ենթադրյալ «տապալման» նախաշեմին։
Եվ ահա 2018 թվականին գործի դրվեց նախապես պատրաստված և գովազդված Նիկոլ Փաշինյանի կերպարը։ Փաշինյանը, իր համախոհների հետ միասին, որոնցից մի քանիսը մերկացվել էին թուրքական հետախուզության համար աշխատելու մեջ (Սերժ Սարգսյանի փեսա Միքայել Մինասյանի վկայությամբ՝ Արարատ Միրզոյանը), իսկ որոշները նույնիսկ կրթություն են ստացել Թուրքիայում (Ռուբեն Ռուբինյան), իրականացրեցին «թավշյա հեղափոխություն»՝ Հայաստանի իշխանությունների թողտվության և անգործության պայմաններում: 2018 թվականի ապրիլին Սերժ Սարգսյանը «թավշյա հեղափոխության» արդյունքում հրաժարական տվեց վարչապետի պաշտոնից՝ «Նիկոլը ճիշտ էր, ես՝ սխալ» հրաժեշտի գրառում թողնելով:
Завершение переговоров между Сержем Саргсяном и Николом Пашиняном, апрель 2018 года
Артиллерист Альберт Оганнисян — герой 44-х дневной войны
Իշխանության եկած Նիկոլ Փաշինյանը, ոչնչացնելով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրներ Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ ընթացող բանակցային գործընթացի ողջ կառուցվածքը , իր միտումնավոր քաղաքականությամբ 2020 թվականի սեպտեմբերին պատերազմ հրահրեց Ադրբեջանի հետ: Հայաստանի վարչապետի և նրա թիմի կանխամտածված գործողությունների հետևանքով բանակը թուլացավ, 44-օրյա պատերազմի ընթացքում հայկական կողմը մի քանի անգամ խափանեց Ռուսաստանի միջնորդությամբ ձեռքբերված հրադադարի պայմանավորվածությունները, մինչդեռ ադրբեջանական զորքերի կողմից ռազմաճակատի ճեղքման ֆոնին պետական քարոզչամեքենան Հայաստանի բնակչությանը համոզում էր, որ հաղթանակն անխուսափելի է։
2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին հայ հասարակությունը ցնցվեց իր համար միանգամայն անսպասելի կապիտուլյացիայի փաստից։
Азербайджанский солдат входит в Шуши
Թուրքիան Ադրբեջանի կողմից պատերազմում իր ակտիվ մասնակցության և Հայաստանի նկատմամբ տարած հաղթանակում ունեցած ներդրման շնորհիվ բազմակի անգամ ամրապնդեց իր դիրքերը Հարավային Կովկասում, իսկ Հայաստանի վարչապետի օգնությամբ՝ թուլացրեց Ռուսաստանի ազդեցությունը։ Տրիբունալը կասկածում է, որ Սերժ Սարգսյանն գործել է Մեծ Բրիտանիայի շահերից ելնելով, որը այս խաղում նրա միջոցով երկու խնդիր էր լուծում. առավելագույն խնդիր՝ հրահրել ռուս-թուրքական հակամարտություն, լավագույն դեպքում՝ պատերազմ, նվազագույն խնդիրը՝ եթե Մոսկվան հրաժարվի պայքարել Ղարաբաղի համար Ադրբեջանի և Թուրքիայի դեմ, արմատապես թուլացնել վերջինիս դիրքերը Հայաստանում։ Ինչն էլ ի վերջո տեղի ունեցավ՝ շնորհիվ Երևանում բրիտանական ագենտուրայի։ Չմոռանանք, որ այդ անհանգիստ շրջանում Սերժ Սարգսյանը Լոնդոնից բերեց և նախագահ դարձրեց բրիտանահպատակ Արմեն Սարգսյանին, ով հետագայում փախավ Հայաստանից:
Эрдоган и Алиев совместно принимают парад в Баку в честь победы в 44-х дневной войне
Памятник «Мы — наши горы» в Арцахе
Հայերի տեղահանությունը Արցախից
Պատերազմում պարտությունից հետո խորը դեպրեսիայի մեջ գտնվող հայ հասարակությունը դարձավ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության ապազգային քաղաքականության լուռ դիտորդ։ 2022 թ. Պրահայում, եվրոպական երկրների միջնորդությամբ, Հայաստանի վարչապետը Լեռնային Արցախը ճանաչեց որպես Ադրբեջանի մաս, ինչը փաստացի հանգեցրեց հայ բնակչության տեղահանմանը և իրավական տեսանկյունից անհնարին դարձրեց ռուս խաղաղապահների միջամտությունը ստեղծված իրավիճակին։ Այս ամենի հետևանքով Ռուսաստանը, որի համար, ըստ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի, Նիկոլ Փաշինյանի գործողությունները միանգամայն անսպասելի էին, ստիպված եղավ դուրս բերել իր խաղաղապահներին Լեռնային Ղարաբաղից։
Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության՝ Ադրբեջանի օգտին լուծումը Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության կարևոր ռազմավարական նպատակ էր, որի մասին բազմիցս բարձրաձայնվել է այդ երկրի իշխանությունների կողմից: Նիկոլ Փաշինյանի շնորհիվ այս խնդիրն այսօր լուծված է։ Հայ-թուրքական հարաբերությունների օրակարգում գտնվող մեկ այլ սուր հարց՝ 1915 թ. Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման համար պայքարը, այսօր նույնպես լուծվում է թուրքական կողմի օգտին, քանի որ ներկայիս Հայաստանի կառավարությունը Հայոց ցեղասպանության ժխտման ակտիվ քարոզչություն է իրականացնում: Այս մասին են վկայում Լեմկինի ինստիտուտի բազմաթիվ հայտարարությունները, որը համակարգված պայքար է մղում աշխարհի տարբեր երկրներում ժողովուրդների ցեղասպանության դրսևորումների դեմ։
Эрдоган подарил свою книгу Пашиняну
Այսպիսով՝ հաշվի առնելով փաստերը, որոնք վկայում են Հայաստանի երրորդ նախագահի և նրա փեսա Միքայել Մինասյանի դերակատարության մասին 2018 թ. «թավշյա հեղափոխության» բեմականացման գործում՝ հիմքեր կան ենթադրելու, որ Սերժ Սարգսյանը Նիկոլ Փաշինյանի միջոցով կատարում է 2009 թվականին «ֆուտբոլային դիվանագիտության» շրջանակներում Թուրքիայի առջև ստանձնած պարտավորությունները։ Ըստ որում, Երևանում «թավշյա, անարյուն հեղափոխություն» կոչվող «փոխատեղման» բուն գործողությունը մշակվել և իրականացվել է ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի, Ֆրանսիայի, Լեհաստանի և ՆԱՏՕ-ի այլ երկրների , որի մեջ է մտնում նաև Թուրքիան, լայն մասնակցությամբ։
